Obeziteti si sëmundje, jo si faj personal: Ndryshon mënyra e trajtimit të pacientëve

Mund të duket si një çështje terminologjie. Por fakti nëse një gjendje shëndetësore klasifikohet si sëmundje mund të ketë ndikim të madh në përvojën e pacientëve dhe në mundësitë e trajtimit.

Hani më pak. Lëvizni më shumë. Kështu e kanë trajtuar shumë mjekë obezitetin për dekada me radhë. Por kjo qasje nuk merr parasysh një përfundim kyç të arritur nga shkencëtarët gjatë dhjetëvjeçarit të fundit: obeziteti është një sëmundje.

Njohja e kësaj gjendjeje si një “sëmundje” e mirëfilltë ka kërkuar shumë kohë që të pranohej si nga komuniteti mjekësor, ashtu edhe nga publiku. Vendimi i Shoqatës Mjekësore Amerikane në vitin 2013 për ta klasifikuar obezitetin si sëmundje, i ndjekur dy vjet më vonë nga Shoqata Mjekësore Kanadeze, e solli çështjen në qendër të debatit kombëtar. Edhe pse kjo klasifikim vazhdon të ketë kritikë edhe sot, komuniteti mjekësor i Amerikës së Veriut e njeh obezitetin si një sëmundje kronike, të pavarur nga sëmundjet që mund ta shkaktojnë ose të jenë pasojë e tij. Vitin e kaluar, një raport i Komisionit të The Lancet për Diabetin dhe Endokrinologjinë u përpoq të përcaktonte më qartë se si mund të dallohet obeziteti “si sëmundje” nga thjesht të jetuarit në një trup më të madh.
Të bindësh mjekët se obeziteti është një sëmundje ka qenë e vështirë, shpjegon Carel le Roux, mjek i specializuar në obezitet në University College Dublin dhe një nga dhjetëra anëtarët e Komisionit që hartuan raportin. Por bindja e pacientëve ka qenë edhe më e vështirë, për shkak të stigmës, turpit dhe fajit të brendësuar që shumë njerëz mbartin si pasojë e mënyrës se si shoqëria i trajton personat me trup më të madh.

“Kam pasur burra të rritur që kanë qarë në klinikën time”, thotë ai, sepse ishte hera e parë që u thuhej se pesha e tyre nuk ishte faji i tyre, edhe pse mënyra se si e trajtojnë ndikimin e obezitetit në shëndetin e tyre është përgjegjësi e tyre. “Duke më thënë se nuk është faji im, më jep mundësinë të veproj”, thotë ai. “Nëse fëmija im ka epilepsi, nuk është faji i fëmijës tim, por unë duhet ta trajtoj.”

Çfarë është një sëmundje?

Pjesë e kësaj njohjeje gjithnjë e më të gjerë është edhe ndihma që u jepet njerëzve për të kuptuar se si dhe pse obeziteti është një sëmundje. Përcaktimi i një sëmundjeje ka qenë gjithmonë një çështje e ndërlikuar dhe e paqartë në mjekësi. Por, në thelb, ai bazohet te identifikimi i shenjave, simptomave, shkaqeve dhe komplikacioneve.

Shenjat e obezitetit — masa dhjamore ose dhjamosja e tepërt — janë relativisht të qarta. Sipas le Roux, simptomat përfshijnë “sjelljen e lidhur me oreksin”, pra ndjesinë e vazhdueshme të urisë dhe “zhurmën e ushqimit” në tru. Komplikacionet e obezitetit njihen mirë, si rreziku më i lartë për hipertension, diabet të tipit 2, kancer, apnea të gjumit, sëmundje të mëlçisë dhe gjendje të tjera. Vështirësia më e madhe ka qenë përcaktimi i shkaqeve të obezitetit, përtej shpjegimit të thjeshtë se një person konsumon më shumë energji sesa i nevojitet trupit.

Një nga sfidat më të mëdha, thotë le Roux, është se askush nuk e kupton plotësisht se cili organ është përgjegjës për sëmundjen e obezitetit. “Kuptimi ynë shkencor për vetë procesin e sëmundjes, për biologjinë që shpjegon pse njerëzit shtojnë masë dhjamore, nuk është i qartë”, thotë ai.

Deri tani, duket se një pjesë e konsiderueshme e obezitetit e ka origjinën në tru, veçanërisht në zonat që kontrollojnë numrin e qelizave dhjamore që trupi synon të mbajë, të quajtur masë adipocitare, shpjegon le Roux. Truri rregullon masën që organe të caktuara “duhet” të kenë dhe i jep trupit udhëzime për të bërë atë që është e nevojshme për ta ruajtur atë masë. Kështu, obeziteti duket se është një mospërputhje mes masës që duhet të ketë një trup i shëndetshëm dhe masës që truri mendon se ai duhet të ketë.

Për shembull, një person që dhuron lobin e majtë të mëlçisë, me kalimin e kohës do ta rigjenerojë mëlçinë deri në të njëjtën masë që kishte më parë, edhe pse ndoshta jo me të njëjtën formë. Në të njëjtën mënyrë, nëse një person, truri i të cilit pret që trupi të mbajë një sasi të caktuar mase adipocitare, ndjek një dietë me kufizim kalorish për të humbur peshë, “trupi thjesht do ta mbrojë atë masë”, duke bërë që personi ta rifitojë peshën, thotë le Roux.

Ndërhyrja në tru, qoftë përmes një medikamenti, kirurgjisë bariatrike apo edhe terapisë ushqimore, mund ta ulë masën dhjamore deri në një nivel ku ajo mund të rregullohet dhe të mbahet në mënyrë të përshtatshme.

“Nëse arrijmë të ndikojmë te ai organ, mund t’i zhbëjmë simptomat, shenjat dhe komplikacionet, dhe gjendja zhduket”, thotë le Roux. “Kjo është arsyeja pse jemi mjaft të bindur se mund ta quajmë sëmundje.”

Ndryshimi i mënyrës se si diagnostikohet obeziteti

Ndërsa studiuesit janë në një mendje se obeziteti është një sëmundje, ata ende po debatojnë se kur një person konsiderohet zyrtarisht se e ka atë. Deri në raportin e Lancet të vitit të kaluar, obeziteti përkufizohej vetëm mbi bazën e indeksit të masës trupore (BMI), një raport mes peshës dhe gjatësisë së një personi: personat me BMI nga 25 deri në 29,9 klasifikohen aktualisht si mbipeshë, ndërsa ata me BMI 30 ose më të lartë klasifikohen si me obezitet.

Kjo përllogaritje e përafërt do ta klasifikonte një bodybuilder me masë të madhe muskulore si person me obezitet, sepse, siç thekson dokumenti i Komisionit, BMI-ja nuk mat masën dhjamore, shpërndarjen e yndyrës në trup, llojin e yndyrës që mbart një person apo nëse yndyra e tepërt trupore po i shkakton dëm shëndetit të tij. Ajo lë jashtë gjithashtu personat që mund të kenë BMI nën 30, por që mbartin yndyrë të tepërt, e cila po u shkakton probleme shëndetësore.

“Të gjithë jemi dakord se BMI-ja është një tregues shumë i dobët, por nuk po arrijmë të gjejmë diçka më të mirë”, thotë le Roux. Por kjo është pikërisht ajo që Komisioni u përpoq të bënte, ndonëse jo në mënyrë të përsosur, duke e përkufizuar obezitetin klinik mbi bazën e dy faktorëve: yndyrës së tepërt dhe pranisë së mosfunksionimit të organeve.

Në vend që të përdorte vetëm BMI-në si tregues të tërthortë të yndyrës së tepërt, Komisioni propozoi tri metoda vlerësimi: një skanim DEXA, ose skanim të përbërjes trupore, që përcakton masën dhjamore, muskulore dhe kockore të një personi; BMI-në së bashku me një matje shtesë të përmasave trupore; ose dy matje të përmasave trupore, të pavarura nga BMI-ja. Tri mundësitë për matjen e përmasave trupore janë perimetri i belit, mbi 102 centimetra për burrat ose 88 centimetra për gratë; raporti bel-ije, mbi 0,9 për burrat dhe 0,85 për gratë; ose raporti bel-gjatësi, mbi 0,5 për këdo.

Megjithatë, skanimet DEXA nuk janë gjerësisht të disponueshme, veçanërisht në zonat rurale ose me të ardhura të ulëta të botës, ndërsa matjet trupore nuk bëjnë dallimin mes indit dhjamor që dëmton shëndetin e një personi dhe atij që nuk e dëmton.

Për këtë arsye, përbërësi i dytë i obezitetit klinik, mosfunksionimi i organeve, kërkon praninë e shenjave dhe simptomave të lidhura me obezitetin që kufizojnë aktivitetet e përditshme të një personi, si vështirësia në frymëmarrje, dhimbja në gju ose në ije, disa tregues metabolikë, si niveli i lartë i sheqerit në gjak ose tensioni i lartë i gjakut, apo forma të tjera të mosfunksionimit të organeve. Raporti identifikon 18 probleme specifike shëndetësore që përmbushin kriteret e mosfunksionimit të organeve, megjithëse me obezitetin janë lidhur më shumë se 200 komplikacione.

Kalimi përtej përdorimit vetëm të BMI-së për përkufizimin e obezitetit mund të ndihmojë në rritjen e pranimit të tij si sëmundje, thotë Matthew Landry, studiues i shëndetit publik për dietën dhe ushqyerjen në Universitetin e Kalifornisë në Irvine. Sipas tij, është gjithashtu e rëndësishme të kapërcehet ideja se obeziteti është një diagnozë e prerë, me përgjigje vetëm “po” ose “jo”. Kjo do të thotë “të pranojmë se një person mund të ketë peshë trupore më të lartë, por nëse ajo nuk po ndikon realisht në cilësinë e jetës së tij ose nuk po kontribuon në ndonjë sëmundje kronike, atëherë ndoshta nuk kemi nevojë për një ndërhyrje aq të fortë te ai person”. Nga ana tjetër, “dikush mund të ketë një BMI më ‘normal’, por të mbajë një sasi të madhe yndyre viscerale që është metabolikisht aktive” dhe, për rrjedhojë, më e dëmshme për shëndetin e tij.

Si ndikon përkufizimi i obezitetit në kujdesin ndaj pacientëve

Le Roux mendon se të kuptuarit e obezitetit si sëmundje është thelbësor për luftimin e stigmës, sepse kërkon që mjekët ta trajtojnë siç duhet këtë sëmundje. “Mund të mos u pëlqejë personi, mënyra e tij e jetesës apo zgjedhjet që bën, por detyra jonë është t’i lëmë paragjykimet jashtë derës kur trajtojmë një sëmundje”, thotë le Roux.

Një studim i publikuar në vitin 2020 zbuloi se perceptimi i obezitetit si sëmundje nga ana e mjekëve lidhej me më pak paragjykime negative ndaj peshës. “Kur shihet si sëmundje, obeziteti nuk konsiderohet më si një lloj dështimi moral nga ana e njerëzve që jetojnë në trupa më të mëdhenj”, thotë Shelly Russell-Mayhew, psikologe në Universitetin e Calgary-t, e cila drejtoi këtë studim. Edhe pse ajo thotë se disa studime kanë gjetur efektin e kundërt, shumica kanë arritur në mënyrë të ngjashme në përfundimin se perceptimi i obezitetit si sëmundje lidhet me nivele më të ulëta të paragjykimit ndaj peshës. Nga ana tjetër, ky perceptim u lidh gjithashtu me më shumë empati ndaj personave me obezitet.

“Problemi i vërtetë është se po i gjykojmë njerëzit për diçka mbi të cilën nuk kanë kontroll”, thotë Russell-Mayhew. Sipas saj, më shumë se 100 faktorë mund të ndikojnë në peshën e një personi, “megjithatë ne përqendrohemi te 15% që ndoshta mund të kontrollohet dhe themi se duhet të ndryshosh stilin e jetesës”.

Veçanërisht gjatë dy viteve të fundit, qëndrimi ka nisur të ndryshojë, me një njohje më të gjerë të obezitetit si sëmundje, thotë Landry. Sipas tij, kjo lidhet pjesërisht me përpjekjet ndërgjegjësuese, por edhe me studimet që kanë zbuluar mekanizma të tjerë, nga luhatjet e hormoneve të urisë deri te faktorët gjenetikë, të cilët bien ndesh me modelin e thjeshtuar të “energjisë që merret dhe energjisë që shpenzohet”, i cili ka mbizotëruar për dekada në diskutimet mbi peshën.

Për pacientët që janë përpjekur të humbin peshë për të përmirësuar shëndetin, por nuk kanë pasur sukses, të kuptuarit se “nuk varet gjithçka prej tyre” mund të jetë ndihmuese, thotë Landry. “Ata mund të jenë duke bërë gjithçka në mënyrë të përpiktë — duke ndjekur çdo udhëzim dhe çdo rekomandim — dhe sërish të mos kenë sukses, ndaj pranimi se bëhet fjalë për një sëmundje sjell ndryshim.”

Në të njëjtën kohë, paralajmëron Landry, kjo nuk do të thotë se sëmundja mund të kurohet me një procedurë të thjeshtë ose me një medikament. Trajtimi kërkon ende që pacienti të marrë përgjegjësi për hapa të tjerë të rëndësishëm që mund të përmirësojnë shëndetin.Një përkufizim i obezitetit që vazhdon të evoluojë

Në fund të fundit, kategorizimi më i saktë i obezitetit ka ndihmuar në krijimin e mundësive për diskutime më të nuancuara mes pacientëve dhe mjekëve të tyre lidhur me alternativat e trajtimit dhe zgjedhjet që mund të bëjnë. Megjithatë, debatet për përmirësimin e përkufizimeve vazhdojnë.

Për shembull, vendimi i Komisionit të Lancet për t’i kufizuar komplikacionet e organeve vetëm në 18 gjendje cenon autonominë e mjekëve për të përcaktuar nëse një person ka obezitet edhe përtej këtyre gjendjeve, vëren Sean Wharton, mjek i menaxhimit të peshës në Toronto dhe bashkautor i udhëzimeve kanadeze për obezitetin. Ky kufizim rrezikon gjithashtu t’u japë mundësi kompanive të sigurimeve të refuzojnë mbulimin e trajtimit për një person që nuk i plotëson këto kritere, veçanërisht për ata që kanë atë që Komisioni e përshkruan si “obezitet paraklinik”, një klasifikim që anon fuqishëm nga ndryshimi i stilit të jetesës si ndërhyrje, në vend të përdorimit të medikamenteve.

“Nëse do të kishe ADHD dhe gjendja nuk do të ishte ende aq e rëndë, pse të mos merrje një medikament?”, thotë Wharton. “Është sikur situata duhet të bëhet katastrofike përpara se të mund të marrësh ilaçe.”

Le Roux pranoi se puna e Komisionit ka kufizime të konsiderueshme në mënyrën se si e përkufizon obezitetin dhe kundërshtoi kufizimin e komplikacioneve vetëm në 18 gjendje, “por duhet të fillojmë diku”, thotë ai. Edhe pse medikamentet GLP-1 kanë sjellë përparim të madh në trajtimin e obezitetit, ato mbeten të shtrenjta dhe të paarritshme për shumicën dërrmuese të njerëzve në botë që jetojnë me obezitet. Kur nuk ka trajtime të mjaftueshme për të përmbushur kërkesën, ka kuptim që fillimisht të trajtohen ata që kanë problemet më të rënda shëndetësore. Më pas, me kalimin e kohës, trajtimet do të bëhen më të lira dhe më të arritshme, thotë ai.

Dhe ndërsa shkencëtarët kuptojnë më mirë biologjinë themelore të sëmundjes dhe trajtimet e saj, kuptimi i obezitetit ka të ngjarë të ndryshojë sërish. “Mendoj se pas pesë vjetësh do të kemi përkufizime shumë më të mira, sepse shkenca po përparon”, thotë le Roux. “Ky është një problem shkencor, jo një problem përkufizimi.”/Monitor