Fenomeni i pazakontë në ujërat e ftohta të Paqësorit po HABIT shkencëtarët, çfarë po ndodh?

Diku në ujërat e ftohta të Paqësorit Veriperëndimor, një orkë noton qetësisht me një salmon të ngordhur të vendosur mbi kokë si një kapelë elegante. Pa nxitim. Pa shenja urie. Vetëm me një vetëbesim të çuditshëm. Peshku qëndron i balancuar mbi kokën e zezë e të lëmuar të balenës, sikur vetë oqeani të ketë vendosur të luajë me absurdin. Kjo nuk është legjendë dhe as një histori e sajuar për internetin. Fenomeni u vu re për herë të parë në fund të viteve 1980 te grupet e orkave pranë brigjeve të shtetit të Uashingtonit dhe Kolumbisë Britanike. Biologët detarë i panë, u habitën dhe i vëzhguan sërish. Po, orkat po e bënin vërtet. Vazhdimisht. Me qetësi. Madje edhe në grup. Pastaj fenomeni u zhduk.

Për dekada me radhë nuk u pa më asnjë “kapelë salmoni”. Orkat iu rikthyen jetës së tyre si grabitqarë të fuqishëm të oqeanit dhe kjo sjellje mbeti vetëm një shënim i çuditshëm në arkivat shkencore. Por së fundmi, pa asnjë paralajmërim, ajo u rikthye. Vëzhguesit kanë raportuar sërish orka që mbajnë salmonë mbi kokë. E njëjta sjellje. E njëjta qetësi. E njëjta ndjesi se nuk bëhet fjalë për një rastësi, por për një zgjedhje të vetëdijshme. Jo një zbulim i ri, por një rikthim. Këtu shkenca fillon të ngrejë pyetje.

Një salmon i ngordhur mbi kokë nuk ofron asnjë avantazh të dukshëm. Nuk ndihmon në gjueti. Nuk i bën orkat më tërheqëse. Nuk frikëson rivalët, sepse ato tashmë janë grabitqarë në majë të zinxhirit ushqimor. Kjo “kapelë” duket krejtësisht e padobishme, përveç nëse qëllimi i saj është shprehja e diçkaje. Shpjegimi më i pranueshëm është loja. Orkat janë ndër kafshët më inteligjente në planet. Ato kanë tru të zhvilluar, struktura të ndërlikuara shoqërore, dialekte të ndryshme komunikimi, u mësojnë të vegjlit dhe madje krijojnë lojëra të reja. Një kafshë kaq inteligjente mund të zhvillojë sjellje që nuk lidhen drejtpërdrejt me mbijetesën.

Por kjo sjellje nuk duket kaotike si një lojë e zakonshme. Është e përsëritur, e kontrolluar dhe pothuajse e kuruar me kujdes.
Një teori tjetër është kultura. Jo kultura si metaforë, por si sjellje që transmetohet nga një individ te tjetri. Orkat tashmë njihen për traditat e tyre, mënyrën si gjuajnë, çfarë hanë dhe si komunikojnë. Atëherë pse të mos kenë edhe “moda”? Një orkë provon diçka të re, të tjerat e imitojnë dhe papritur bëhet trend. Madje trendi mund të dalë edhe nga moda.

Pikërisht kjo është pjesa më intriguese. Faza e “kapelave me salmon” nuk përfundoi sepse u zhdukën orkat që e praktikonin. Ajo përfundoi sepse vetë sjellja u zhduk. Kjo sugjeron preferenca, kohë dhe ndoshta edhe një lloj mode kolektive. Tani që është rikthyer, duket sikur kemi të bëjmë me një cikël. Disa shkencëtarë propozojnë se kjo mund të jetë një formë stërvitjeje për të rinjtë, për të zhvilluar ekuilibrin dhe kontrollin motorik. Është një shpjegim logjik, por nuk shpjegon pse marrin pjesë edhe të rriturit dhe pse salmoni vendoset me kaq kujdes mbi kokë në vend që të tërhiqet apo të hahet. Kjo lë një mundësi të thjeshtë: Ndoshta orkat thjesht e pëlqejnë. Dhe kjo ide i shqetëson njerëzit më shumë se sa duket. Sepse nënkupton se kafshët kanë përvoja subjektive, preferenca dhe ndoshta edhe forma të tyre të argëtimit.

A po mbajnë orkat salmonë si kapele në kuptimin njerëzor të fjalës? Jo. Nuk ka ndonjë simbolikë që ne mund ta deshifrojmë. Por ato po bëjnë diçka që duket qartësisht kulturore: po rikthejnë një sjellje të vjetër, po e transmetojnë mes tyre dhe po shohin nëse ende funksionon. Paqësori Veriperëndimor ka baticat, stuhitë dhe, mesa duket, edhe rikthimet e modës. Sepse oqeani, njësoj si moda, nuk harron kurrë plotësisht. Ai thjesht pret momentin e duhur për t’i sjellë gjërat sërish në vëmendje.