Loja e dritës dhe frymëmarrja e mermerit, Kariatidet, motrat që mbajnë tempullin prej 2400 vjetësh

Të sodisësh perëndimin e diellit nga Akropoli i Athinës, në çastin kur drita e artë rrëshqet mbi trupat e Kariatideve, është një përvojë që mbetet gjatë në kujtesë. Në ato minuta të magjishme, kur dita ia dorëzon vendin mbrëmjes, koha duket sikur ndalet dhe mermeri fillon të flasë me gjuhën e heshtjes, përmes një pëshpërime epike ku koha dhe antikiteti kurorëzojnë solemnitetin e ardhjes së hyjshme përmes shpirtit krijues, përmes asaj të frymshmeje eterne që ndihet në pulsin e shkëmbit që zgjoi përjetësinë për t'ia blatuar mrekullisë që rrok me ëndje vështrimet adhuruese që kridhen në këtë madhështi.

Ato që shohim sot në portikun jugor të Erehteonit nuk janë thjesht figura të skalitura. Janë gjashtë motra të përjetësuara në gur, gjashtë gra që prej më shumë se 2400 vjetësh mbajnë mbi kokat e tyre peshën e një tempulli dhe barrën e një historie që nuk ka reshtur së frymëzuari breza të tërë. Në pamjen e tyre bashkohen arkitektura dhe skulptura, forca dhe hijeshia, qëndrueshmëria dhe delikatesa.

Kur dielli fillon të ulet mbi horizontin e Atikës, ansambli monumental i Akropolit merr një pamje krejt tjetër. Mermeri pentelik, i nxjerrë nga malet pranë Athinës dhe i përdorur për ndërtimin e monumenteve më të lavdishme të qytetërimit grek, zotëron një cilësi të veçantë. Në strukturën e tij gjenden grimca minerale që e bëjnë dritën të luajë mbi sipërfaqen e tij si mbi një organizëm të gjallë. Bardhësia e ftohtë e ditës shndërrohet ngadalë në nuanca të arta, portokalli e okër, duke e mbështjellë skulpturën me një shkëlqim pothuaj hyjnor.

Palat e peplosit, të gdhendura me mjeshtëri të jashtëzakonshme, krijojnë hije të thella dhe ritme të ndërlikuara drite. Nën rrezet e pjerrëta të mbrëmjes, këto hije fitojnë jetë, duke krijuar iluzionin se figurat marrin frymë. Është sikur mermeri zbutet dhe bëhet mish, sikur gurët e lashtë të kujtojnë për një çast dorën e skulptorit që i dha formë përjetësisë.

Kariatidet vështrojnë drejt jugut, kah Rruga e Shenjtë dhe Teatri i Dionisit, vendi ku lindën tragjeditë dhe komeditë që formësuan mendimin perëndimor. Drita e perëndimit i godet nga anash, duke nxjerrë në pah profilin e tyre fisnik, qafën e tendosur lehtë dhe qëndrimin solemn. Në atë çast, ato nuk duken më si mbështetëse të një ndërtese, por si rojtarë të kohës, dëshmitare të heshtura të ngritjes dhe rënies së perandorive, të luftërave, pushtimeve dhe rilindjeve.

Megjithatë, figurat që soditim sot në Erehteon janë kopje të realizuara me saktësi të admirueshme. Për t’i mbrojtur nga ndotja atmosferike dhe dëmtimet e kohës, pesë prej Kariatideve origjinale janë vendosur në Muzeun e Akropolit, ku ruhen në kushte të kontrolluara dhe janë pastruar me teknologji të avancuar lazer, duke zbuluar përsëri bardhësinë e tyre të dikurshme.

Por historia e tyre mbart edhe një plagë. Motra e gjashtë mungon. Në fillim të shekullit XIX ajo u mor nga Lord Elgin dhe sot gjendet në British Museum. Kjo ndarje ka ushqyer prej kohësh një legjendë athinase, sipas së cilës netëve të qeta pesë motrat e mbetura dëgjohen duke vajtuar për atë që u është shkëputur përgjithmonë nga rreshti.

Origjina e emrit të tyre lidhet me gratë e Karias, një qytet i lashtë grek. Sipas një rrëfimi të përhapur që vjen nga traktati i arkitektit romak Vitruvius, ato simbolizonin gratë e dënuara për tradhti ndaj Greqisë. Megjithatë, studiuesit modernë e shohin këtë interpretim me rezervë, duke besuar se Kariatidet ishin më tepër figura rituale ose priftëresha të idealizuara. Çfarëdo qoftë e vërteta historike, koha ka bërë mrekullinë e saj: nga simbol i mundshëm ndëshkimi, ato janë shndërruar në emblemën më të lartë të graciositetit, dinjitetit dhe forcës femërore.

Kur dielli zhduket pas maleve të Atikës dhe qielli vishet me nuanca të purpurta, Kariatidet shndërrohen në silueta të errëta që ngrihen kundër horizontit si kujtesa të gjalla të qytetërimit. Në atë heshtje të mbrëmjes, njeriu e kupton se brezat kalojnë, perandoritë rrëzohen dhe emrat harrohen, por arti i madh mbetet. Dhe këto gjashtë motra prej mermeri vazhdojnë të qëndrojnë aty, mes dritës dhe hijes, mes historisë dhe mitit, duke mbajtur jo vetëm peshën e tempullit, por edhe peshën e kujtesës njerëzore.