Edward Lear përmes litografisë “Aulona” të vitit 1848 sjell pelikanin kaçurel në brigjet e Vlorës

Në mesin e shekullit të XIX, poeti dhe pikëtori i njohur anglez Edward Lear do të udhëtonte nëpër viset shqiptare, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar ditarësh dhe skicash topografike. Një nga dëshmitë më magjepsëse të këtij rrugëtimi është litografia e tij e vitit 1851, e titulluar thjesht "Avlona", e cila gjen një plotësim perfekt tejet lirik në shënimet e tij të vitit 1848.

Teksti i Learit dhe imazhi plotësojnë njëri-tjetrin në një dialog të jashtëzakonshëm midis fjalës dhe penelit: "Duhej të vizitoja manastirin e Shën Marinës në Zvërnec, në një ishull të vogël rreth dy milje larg Vlorës. [...] Këta shpendë e frekuentojnë në numër të madh bregdetin rreth Vlorës, duke folezuar në limanet shkëmbore përtej gjirit dhe duke u ushqyer me peshk e mbetje në lagunat e kripura."

Në planin e dytë të veprës, Lear skicon me vija të holla e të sakta siluetën e Vlorës së asaj kohe, e rrethuar nga vargmalet dramatike që bien thandër mbi det. Edhe pse në shënimet e tij ai bën një lapsus historik duke e quajtur "Aghia Marina" (Shën Marina) në vend të Shën Mërisë, referenca ndaj ishullit të Zvërnecit dhe lagunës së Nartës është e qartë. Kjo zonë, e izoluar dhe mistike, shërbente si një strehë e qetësisë shpirtërore, por edhe si një habitat i paprekur natyror.

Ajo që e bën unike këtë litografi është vendosja në plan të parë e një tufe pelikanësh (ndoshta pelikani kaçurrel, Pelecanus crispus, simboli i gjallë i këtyre lagunave). Lear nuk mjaftohet me thjesht një dokumentim gjeografik të qytetit; ai e gjallëron skenën me praninë e këtyre shpendëve madhështorë. Kjo përputhet saktësisht me vëzhgimin e tij se si këta shpendë "e frekuentojnë në numër të madh bregdetin" dhe "ushqehen në lagunat e kripura". Detaji i shpendëve në breg tregon vëmendjen e tij prej natyralisti ndaj faunës së pasur të Vlorës.

Teknika e përdorur në litografi krijon një atmosferë nostalgjike, ku drita e butë pasqyron qetësinë e lagunave të kripura. Duke lexuar tekstin paralel me imazhin, ne arrijmë të ndiejmë erën e kripës dhe egërsinë e bukur të "limaneve shkëmbore përtej gjirit". Për Lear-in, Vlora nuk ishte thjesht një pikë ndalese në Ballkan, por një ekosistem i gjallë ku historia njerëzore (manastiri) dhe egërsia e natyrës (pelikanët) bashkëjetonin në harmoni të plotë.

Përgatiti: Albert Vataj