Mësimet e stoicizmit, se si të sundosh mendimet, jo botën, nga Mark Aureli te Epikteti dhe Seneka

 “Lumturia e jetës tënde varet nga cilësia e mendimeve të tua”, shkruante Mark Aureli, perandori që sundonte botën, por që çdo mbrëmje zbriste nga froni i pushtetit për t’u ulur në fronin e arsyes. Ai nuk i fliste botës si sundimtar, por vetes si njeri që kërkon të sundojë shpirtin e vet. Në heshtjen e netëve të Romës, ai kërkonte qetësinë që asnjë pushtet nuk mund ta dhuronte. Sepse sundimi i vërtetë nuk është mbi të tjerët, por mbi vetveten, dhe aty nis filozofia stoike, aty ngjizet ideja e lirisë së brendshme.

Stoicizmi, ashtu siç e përkufizonin filozofët e Greqisë së lashtë dhe e mishëronin Seneka, Epikteti e vetë Mark Aureli, nuk është arti i mohimit të ndjenjave, por forca për të mos u bërë rob i tyre. Ai nuk kërkon të shuajë emocionet, por t’u japë atyre një vend nën dritën e arsyes. Të ndiesh dhimbjen pa u mbytur në të, të përballesh me humbjen pa humbur dinjitetin, të ecësh nën shi pa u ankuar për motin, këto janë aktet e vogla të një heroizmi të përditshëm që stoiku e ushtron me heshtje e përmbajtje.

Mark Aureli, Epikteti dhe Seneka konsiderohen tre shtyllat e filozofisë stoike. Mësimet e tyre, megjithëse të shkruara shekuj më parë, përmbajnë njohuri thellësisht të rëndësishme se si të jetosh një jetë me qetësi dhe integritet. 

Nuk mund të vendosim nëse fati do të jetë i ashpër apo i butë, por mund të vendosim të mos bëhemi të ashpër si ai. Kjo është ndoshta ndarja e madhe mes njeriut të lirë dhe njeriut të robëruar nga jashtësia. Ai që humbet kontrollin mbi mendimet e veta, humbet vetëdijen; ai që ruan qetësinë e brendshme, edhe në mes të stuhisë, mbetet i pathyeshëm.

Dhimbja vjen, humbja vjen, padrejtësia vjen. Por, siç do të thoshte Epikteti, “nuk janë gjërat ato që na shqetësojnë, por gjykimet tona për to”. Ngjarjet janë të verbra, por kuptimi që u japim u jep dritë ose errësirë. Në këtë përkthim të brendshëm që njeriu bën të realitetit, qëndron liria e tij. Aftësia për t’i dhënë kuptim plagës është shenja më e lartë e urtësisë.

Sepse liria nuk është kontroll mbi botën, por mbi botën e brendshme. Nuk është pushtet për të ndryshuar ngjarjet, por për të ndryshuar mënyrën si i përjeton ato. Dhe ndoshta në këtë përmbysje që filozofia stoike na mëson, në këtë kthim të vështrimit nga jashtë brenda, qëndron çelësi i qetësisë njerëzore.

Ndoshta forca më e madhe që mund të ketë njeriu nuk është të ndryshojë fatin, por të ndryshojë mënyrën si e pranon atë. Të shndërrosh atë që të godet në atë që të formon, plagën në dritë, dhimbjen në urtësi, ky është arti i të jetuarit stoik. Dhe ndoshta ky është edhe mësimi më i madh që mund të marrim nga një perandor që dinte se pushteti i tij më i madh nuk ishte mbi njerëzit, por mbi vetveten.