Miqësia e Albert Ajnshtajn me Marcel Grossmann, që nisi në universitet, kulmoi me Teorinë e Relativitetit për të mbetur e përjetshme 

Politekniku Federal i Zvicrës, një nga universitetet më të mira teknike të Evropës. Në leksionet e matematikës së avancuar, zakonisht mbetet një vend bosh. Albert Ajnshtajni nuk është aty. Studentit 19-vjeçar të fizikës i janë dukur këto lëndë tepër abstrakte, shumë teorike, tepër të shkëputura nga fizika e vërtetë. Tërë kjo bisedë për analizën e tensorëve dhe gjeometrinë jo-euklidiane, kur do të duhej ndonjëherë të shërbente kjo? Prandaj ai mungon. Lexon çfarë i pëlqen. Studion me mënyrën e vet. Paraqitet vetëm për gjërat e rëndësishme.

Një person që merr pjesë në çdo leksion? Marcel Grossmann. Shoku i tij i klasës. Miku i tij. Ai që e merr këtë me seriozitet.

Ndërsa Ajnshtajni kalon orë të tëra në kafene duke lexuar artikuj fizikash ose duke debatuar mbi natyrën e dritës me miqtë, Grossmann rri në leksione dhe mban shënime të kujdesshme e të hollësishme. Çdo teoremë. Çdo dëshmi. Çdo teknikë. Kur afrohen provimet, Ajnshtajni ka një problem. Duhet t’i kalojë këto lëndë të matematikës. Por s’ka marrë pjesë. Nuk ka shënime. Kështu që i kërkon Grossmann-it: “A mund t’i marr shënimet e tua?” Dhe Grossmann, si mik bujar që është, pranon. Ajnshtajni studion nga shënimet e tij, kalon provimet, diplomohet në vitin 1900. Kriza shmanget. Miqësia mbetet.

Kthehemi në vitin 1912. Ajnshtajni tani është profesor. Ai po zhvillon ide mbi gravitetin, hapësirën dhe kohën që po nisin të revolucionarizojnë fizikën. Ai ka kuptuar diçka të thellë: graviteti nuk është një forcë që tërheq trupat mes tyre, është vetë lakimi i hapësirë-kohës. Masa e përkul hapësirën. Koha rrjedh ndryshe në hapësirë të lakuar. Gjeometria e universit është dinamike, fleksibël, e formësuar nga materia dhe energjia. Ky është vizioni që do të bëhet Teoria e Përgjithshme e Relativitetit, një nga arritjet më të rëndësishme shkencore në histori.

Por ka një problem. Ajnshtajni mund ta përfytyrojë. Mund ta konceptojë. E kupton fizikisht me intuitë. Por nuk ka mjetet matematikore për ta përshkruar me saktësi. I duhet një matematikë që nuk e zotëron. Një matematikë që merret me hapësira të lakuara, gjeometri që ndryshon, transformime komplekse. Një matematikë që dikur i ishte dukur e “shkëputur nga realiteti”. Pikërisht ajo që kishte hedhur poshtë në auditorët që kishte munguar.

Ajnshtajni e kupton se është ngërthyer. Ideja më e madhe e jetës së tij, dhe nuk mund ta shprehë dot matematikisht. Ka nevojë për ndihmë. Dhe i drejtohet të njëjtit njeri që e kishte ndihmuar pesëmbëdhjetë vjet më parë.

Marcel Grossmann është tashmë profesor matematike në ETH Zürich, po ajo shkollë ku kishin studiuar bashkë. Ai është ekspert pikërisht në matematikën që Ajnshtajni tani e kërkon me dëshpërim. Ajnshtajni i shkruan: “Grossmann, duhet të më ndihmosh, përndryshe do çmendem!” Dhe Grossmann, po ai mik bujar i dikurshëm, pranon. Ai e prezanton Ajnshtajnin me kalkulimin e tensorëve, një mënyrë për të përshkruar marrëdhënie që mbeten të vlefshme edhe kur ndryshon sistemi i koordinatave. E përsosur për fizikën në hapësirë-kohë të lakuar. Ai i mëson gjeometrinë Riemanniane, matematikën e hapësirave të lakuara, të zhvilluar dekada më parë nga Bernhard Riemann, por që fizikantët pothuaj nuk e përdornin. Këto janë pikërisht mjetet që Ajnshtajni ka nevojë. Janë gjuha matematikore që kërkonte fizika e tij revolucionare.

Grossmann nuk mjaftohet me mësimdhënie. Ai bashkëpunon me Ajnshtajnin. Në vitin 1913, të dy botojnë një punim të përbashkët:

“Përvijimi i një teorie të përgjithësuar të relativitetit dhe i një teorie të gravitetit.”

Nuk është versioni përfundimtar, Ajnshtajni do ta përmirësojë për dy vjet të tjera, por është hapi vendimtar, themelimi matematikor që bën të mundur gjithçka tjetër. Pa ekspertizën e Grossmann-it, Ajnshtajnit mund t’i duheshin vite më shumë për ta përfunduar teorinë e tij. Apo mund të duhej të gjente një tjetër bashkëpunëtor. Apo mund të mbetej i bllokuar përgjithmonë. Por falë miqësisë që nisi me disa shënime leksionesh në 1898, Ajnshtajni kishte mjetet e duhura matematikore kur erdhi momenti.

Në vitin 1915, Ajnshtajni botoi Teorinë e Përgjithshme të Relativitetit. Ajo revolucionarizoi kuptimin tonë të gravitetit, parashikoi ekzistencën e vrimave të zeza dhe valëve gravitacionale, dhe mbetet themel i kozmologjisë moderne. Më vonë Ajnshtajni pranoi:

“Kam qenë shumë i ri dhe shumë arrogant për të kuptuar rëndësinë e atyre lëndëve të matematikës. Ishte gabim që i braktisa.”

Por shtonte me mirënjohje: “Fatmirësisht, kisha Grossmann-in.”

Ajnshtajni u bë një nga shkencëtarët më të famshëm në histori. Emri i tij u bë sinonim i gjeniut. Fytyra e tij  ikonë. Marcel Grossmann? Shumica nuk kanë dëgjuar kurrë për të. Ai vdiq në vitin 1936, në moshën 58-vjeçare, nga skleroza multiple. Ajnshtajni mori pjesë në funeral dhe mbajti një fjalim prekës për mikun e tij, duke pranuar se ndihma e Grossmann-it kishte qenë thelbësore, jo vetëm një herë, por dy herë: fillimisht për t’u diplomuar, dhe më pas për të krijuar teorinë që ndryshoi fizikën përgjithmonë.

“Pa të,” tha Ajnshtajni, “nuk do të kisha qenë kurrë në gjendje ta krijoja këtë teori.”

Kjo është e vërteta pas gjeniut: ai rrallë është i vetëm. Pas vizioneve revolucionare të Ajnshtajnit qëndronte ekspertiza matematikore e Grossmann-it. Pas famës së Ajnshtajnit qëndronte bashkëpunimi i duruar i Grossmann-it. Pas aftësisë së Ajnshtajnit për të munguar në leksione dhe prapë për të pasur sukses, qëndronte gatishmëria e Grossmann-it për të ndarë shënimet, fillimisht si student që ndihmonte një mik, më pas si profesor që mundësoi një zbulim.

Disa e dëgjojnë këtë histori dhe mendojnë: “E sheh? Ajnshtajni i anashkaloi rregullat dhe prapë ia doli.”

Por mësimi i vërtetë është ky: Ajnshtajni pati përulësinë të kërkojë ndihmë kur i duhej. Dhe fatin të kishte një mik mjaftueshëm të zgjuar dhe bujar për t’ia dhënë atë ndihmë.

Grossmann nuk u bë kurrë i famshëm. Emri i tij nuk figuron në teori. Shumë histori as që e përmendin. Por sa herë që dikush flet për hapësirë-kohën e lakuar, sa herë që një astronom studion vrimat e zeza, sa herë që një fizikant përdor Relativitetin e Përgjithshëm, ai përdor matematikën që Marcel Grossmann i mësoi Albert Ajnshtajnit.

Shënimet që e ndihmuan Ajnshtajnin të kalonte provimet në vitin 1900 çuan drejtpërdrejt tek mjetet matematikore që i hapën rrugën Relativitetit të Përgjithshëm në 1915.

Ndonjëherë, personi që bën shënime në heshtje në fund të klasës është po aq i rëndësishëm sa gjeniu që mungon.

Ndonjëherë, bashkëpunëtori i heshtur është ai që mundëson përparimin.

Ndonjëherë, heroi i panjohur meriton më shumë këngë.

Emri i tij ishte Marcel Grossmann.

Dhe pa të, nuk do ta kishim kuptuar dot gravitetin.

Përgatiti: Albert Vataj