Konvertimi në islam i Ballkanit, Vahtel: S'ishte politikë detyruese e perandorisë osmane

Nga OraNews Përditësimi i fundit 25 Shkurt 2015, 13:43

INTERVISTA/ Konvertimi në islam i Ballkanit, s'ishte politikë detyruese e perandorisë osmane thotë Andrew Wachtel, profesori i cili ka botuar në Shqipëri librin"Ballkani në historinë botërore".Në një intervistë për "Kronikë e Pambaruar"  Presidenti i jurisë letrare "Balkanika" flet dhe për letërsinë shqipe Diana Çuli: Mirembrema, profesor Watchel, mireseerdhët në emisionin tonë.Andrew Wachtel: Mirëmbrëma.Diana Çuli: Sapo i informova shikuesit tanë se ju ndodheni në Shqipëri për dy arsye: e para, dhe shumë e rëndësishmja, është sepse sapo keni prezantuar në shqip librin tuaj "Ballkani në historinë botërore". Nuk është një botim i krejt kohëve të fundit, por është bërë i njohur për publikun, vecanërisht në këta muajt e fundit. Ju ishit në Tiranë dhe e parqitët atë te publiku, tek studentët e profesorët etj…Pyetja ime e parë lidhet me arsyen që ju ka shtyrë të shkruani këtë libër, ndërkohë që jeni profesor letërsie.Andrew Wachtel: Unë kam punuar gjithmonë në një sektor të ndërmjemë, mes historisë dhe letërsisë, dhe kjo ka filluar që kur isha student në kolegj. Fakulteti im quhej fakultet i letërsisë dhe i historisë, prandaj dhe gjithmonë jam fokusuar tek të dyja këto lëndë…prandaj, kur Universiteti ku jap mësim më kërkoi të shkruaja një histori të shkurtër të Ballkanit, unë u tregova i gatshëm ta realizoja, por jo një histori politike të tij; jo historinë ballkanike ku dikush ishte gjithnjë kundër dikujt, ku dikush i rrëmbente mbretërinë dikujt tjetër apo se si I thyenin kokat njeri tjetrit. Unë ngulmova të realizoja një histori konceptuale dhe ata pranuan. Dhe munda të shkruaj historinë ashtu si dëshiroja unë ta bëja, një histori e cila është më shumë një histori kulturore se sa politike.Diana Çuli: Po, do të theksoja se kultura është mjaft e pranishme në këtë libër, por edhe të shtoja se përkthimi i profesor Abdurrahim Myftiut është i shkëlqyer.Andrew Wachtel: Jam mjaft i lumtur ta dëgjoj këtë.Diana Çuli: E marr me mend, sepse të gjithë autorët lumturohen kur kanë një përkthyes shumë të mirë. Duke lexuar librin, bie në sy se ju trajtoni mjaft në gërshetimin e 4 qytetërimeve që kanë mbijetuar në Ballkan: ai romak, grek, bizantin dhe europian. Si e shihni marrëdhënien mes këtyre qytetërimeve të lashtë dhe atij të riut: qytetërimit kulturor europian.Andrew Wachtel : Kjo është një pyetje shumë me vend. Në një kuptim, është e drejtë të thuhet se qytetërimi i Bashkimit Europian është një qytetërim i ri perandorak, në kuptimin se ai i lejon kulturat lokale të zhvillohen, pa u përpjekur të imponojë mbizotërimin e një kulture të caktuar. Në këtë këndvështrim, popujt e Ballkanit kanë mundur të bashkëjetojnë mjaft mirë për një kohë të gjatë, nën ombrellën e këtyre qytetërimeve të mëdha perandorake.Diana Çuli: Mund të themi edhe se ky është një mësim nga historia.Andrew Wachtel: Po, është një mësim i nxënë; por nuk mund të themi se këtë mësim e ka nxënë dhe Bashkimi Europian, sepse, brenda tij, tensionet mes formacioneve nacionale dhe super-nacioneve, nuk kanë gjetur ende rrugëzgjidhje. Ndoshta ai ka funksionuar më mirë dhjetë-pesëmbëdhjetë vjet më parë - në mënyrën si ka funksionuar, por sot tensionet nacionaliste kanë ngritur krye përsëri dhe, për të qenë realist, nuk mendoj se do të funksionojë aq mirë sa formacionet perandorake të dikurshme. Do të presim e do të shohim se si do të shkojë ëndërra e Bashkimit Europian. Ne mund t’i kuptojmë më mirë zhvillimet historike kur krijojmë distancë me kohën, prandaj ne nuk mund ta dimë se si do të shkojnë gjërat. Eshtë shumë e vështirë të shkruash historinë e të tashmes, është shumë më e lehtë me historinë e së shkuarës.Diana Çuli: Po është e vërtetë, sepse slogan kryesor i BE-së: diversitet në unitet duket shumë i vështirë të realizohet - nganjëherë duket sikur shkon më mirë.,.Andrew Wachtel: Po…Shtetet e Bashkuara gjithashtu kanë të njëjtin slogan, ndoshta të fokusuar më shumë tek unifikimi, se sa tek diversiteti, kurse BE përpiqet të fokusohet tek diversiteti, por pa një qendër e cila të lejojë lulëzimin e diversitetit. Kjo duket shumë e vështirë të arrihet. Çështja qëndron nëse e keni apo jo këtë formacion qendror dhe, në parim, nga pikëvështrimi amerikan, sipas meje, te BE ne nuk e shohim se ku ndodhet kjo qendër. Dallojmë diversitetin, i cili shkon në drejtime të shumta, por nuk shohim se kush do të jetë nyja unifikuese që do ta bashkojë të tërën.Shumica e amerikanëve mendojnë se SHBA ia ka dalë ta krijojë këtë nyje bashkuese, por për Bashkimin Europian do të jetë shumë e vështirë të krijojë atë unitet politik, i cili të bëjë të mundur lulëzimin e diversitetit kulturor.E kam fjalën për rajone si Ballkani apo Europa Lindore, me ish formacione perandorake, që kishin një çati politike, por që nuk ishin të vëmendshëm të vërenin se çarë ndodhte poshtë kësaj çatie politike, çfarë bënin grupe dhe individë të shumtë.Diana Çuli: E kuptoj, por edhe mendoj se ai i SHBA dhe i Bashkimit Europian janë dy modele të ndryshme.Andrew Wachtel: Jo, unë e mendoj si një model të vetëm, ai i pari i SHBA dhe i dyti i BE. Këtë të dytin nuk e shohim se ku është. Sikur BE të propozonte një model të qartë, do ta kishim më të lehtë për ta kuptuar….Pjesa e vështirë e projektit të BE është se nuk kuptohet ku po shkon ky projekt, e kemi të vështirë të hamendim në do të ketë sukses apo jo. Kjo gjë i dëshpëron mjaft njerëzit. Përgjithësisht kështu kanë funksionuar shumë formacione imperiale, modeli imperial turk, për shembull, nuk thoshte se ne do të ndërtojmë perandorinë otomane, ata ndërtuan atë që mundën të ndërtonin dhe krijuan atë që ne njohim. Ky model krijoi dhe unitetin e vet. E njëjta gjë mund të ndodhë edhe me Bashkimin Europian.Diana Çuli: Le të kthehemi pas në lashtësi, ose më mirë në Mesjetë, kur perandoria otomane u konsolidua në Ballkan. Sot, ne shpesh debatojmë, nuk them se kemi një debat të fortë, por reflektojmë vazhdimisht mbi konvertimin e të krishterëve të Ballkanit në Islam, ndoshta për shkak të kontekstit aktual, Shumë historianë shprehen se ky konvertim u realizua në një mënyrë mjaft tolerante, ka të tjerë që ngulmojnë se u krye me forcë dhe të tjerë që e shohin si një process, apo të dy këto përmasa bashkë.Andrew Wachtel: Nga ajo që dimë, otomanët ishin të pranishëm në të gjithë Ballkanin, por rezultatet janë të ndryshme, nga një vend në tjetrin. Për shembull, në Bosnje dhe në Shqipëri në Islam u konvertua një numër më i madh personash, kurse në Bullgari kemi relativisht një përqindje më të vogël. Në Greqi, në Serbi, kjo përqindje është dhe më e vogël. Këto fakte na shtyjnë të mendojmë se otomanët nuk kishin një politikë të unifikuar për të detyruar njerëzit të konvertoheshin. Sepse, po ta kishin një politikë të tillë, do t’i kishin detyruar njerëzit të konvertoheshin kudo. Pra, duket qartë se nuk ka patur një politikë të fortë konvertimi. Por, mund të themi se kishte një politikë që e inkurajonte konvertimin. Po përse shqiptarët apo bosniakët u treguan më të interesuar ta përdornin këtë politikë inkurajuese, kjo është një çështje që shumë historianë përpiqen ta spjegojnë, dhe nuk mendoj se i japin një përgjigje të padiskutueshme kësaj pyetjeje. Por, ata vënë dukje një sërë faktorësh të ndryshëm, si përshembull forcën relative të kishave lokale, disa qëndrime të disa popullatave që dëshiruan ndoshta të ruanin disa privilegje, që i kishin dhe që trembeshin mos i humbisnin. Pra nuk është e lehtë të gjykosh, por edhe mendoj se në thelb, del si përfundim i përgjithshëm se otomanët nuk kishin një politikë shumë të fortë detyruese.Diana Çuli: pra,ishte një proces i gjatë…Andrew Wachtel: Ishte një proces. Ishte dhe çështje zgjedhjeje. Disa njerëz përfituan nga kjo ofertë zgjedhjeje dhe disa të tjerë jo, nuk mund ta themi me siguri përse, por otomanët nuk mbanin një shpallje në dorë se o do bëheni myslimanë o ju vramë.Diana Çuli: Ndoshta kishte dhe raste, ose në periudhën e parë të pushtimit…Andrew Wachtel : Po, në fillim konvertimi ka qenë i vështirë. Më vonë ai shtohet gjithnjë e më shumë…Ka mjaft dokumenta se në fillim otomanët i lejuan disa udhëheqës të krishterë të mbeteshin të tillë në tokat e tyre, më vonë nisën t’u bënin presione. .Diana Çuli: Por, edhe për otomanët ishte e vështirë të konvertonin Ballkanin…Andrew Wachtel: Me siguri…ne dimë shumë pak për këtë proces. Për shembull, në Shqipëri u konvertuan 60 përqind e njerëzve, por 40 përqind nuk u konvertua …Disa u konvertuan për një arsye dhe të tjerë për arsye të tjera…Skënderbeu është një shembull interesant, që ishte mysliman për ca kohë, pastaj u kthye përsëri në kristian. Pra, mund të themi se më shumë ishte një zgjedhje për shak të rrethanave, se sa për shkak të besimit,Diana Çuli: Ose mund të themi: zgjedhje për shkak të pragmatizmit se sa për besimin te zoti…Andrew Wachtel: Sigurisht, aq më tepër që këto dy fe janë shumë të lidhura me njëra tjetrën dhe njerëzit nuk shkonin tek një fe krejtësisht e panjohur. Islami ka një marrëdhënie shumë të qartë me Kristianizmin dhe me Judaizmin, prandaj nuk ishte dhe kaq e vështirë. Këto fe kishin lindur në të njëjtin vend.Diana Çuli: Në të njëjtin vend dhe në të njëjtin kontekst. Nuk është njësoj si me njerëzit që sot konvertohen në budizëm.Andrew Wachtel: Po, budizmi është një formim fetar shumë i ndryshëm. Ndërsa atëhere, kur njerëzit lanë Kristianizmin për të përqafuar Islamin, mendoj se e bënë pikërisht për një zgjedhje pragmatiste. Ndoshta, më vonë, u kthye në zgjedhje besimi.Diana Çuli: I ftoj ata lexues, që nuk e kanë lexuar ende librin tuaj, ta lexojnë, sepse është një pikëvështrim shumë original dhe i ri mbi Ballkanin, meqenëse, duke qenë edhe njohës e profesor i kulturave e i letërsisë, identiteti juaj i dyfishtë ia shton vleat librit.Andrew Wachtel: mbi të gjitha, është i shkurtër, dhe njerëzit mund ta lexojnë shpejt e shpejt e të mos lodhen,Diana Çuli: Jam e lumtur që ky libër u përkthye në gjuhën tonë…Por, meqënëse ju jeni prej shumë vitesh edhe presidenti i jurisë letrare Balkanika, që shqyrton konkurimin e përvitshëm për librin më të mirë të vitit në Ballkan, ju erdhët në Tiranë edhe për këtë ngjarje. E, meqënëse jam pjesë e kësaj jurie, ne kemi punuar sëbashku në gjithë këta vite për Ballkanin përmes letërsisë për tu shprehur me një metaphorë, dhe dëshiroj t’ju bëj një pyetje të përgjithshme: cili është opinioni juaj për letërsinë shqipe aktuale?Andrew Wachtel: Gjatë gjithë këtyre viteve kam patur shansin të lexoj një numër të madh librash nga autorët shqiptarë si kandidatë për këtë konkurim. Nga Kongoli te Kadareja, te Ylljet Alicka, Mira Meksi, pra kam lexuar shumë. Unë nuk e njoh gjuhën shqipe dhe librat e tyre i kam lexuar në përkthimin shqip ose frengjisht. Kam botuar dhe një roman të Bashkim Shehut, prandaj e njoh dhe veprën e tij. Më ka bërë shpesh përshtypje energjia e madhe e këtyre autorëve, një sens ironie, jo aq i ngjashëm me Çehovin, por sens elegant ironie, sens humori i spikatur. Letërsia e Ballkanit e merr me shumë seriozitet humorin dhe veçanërisht shqiptarët. Madje dhe Kadareja ka humor, megjithë peshën që ai i jep seriozitetit.…Përgjithësisht, të gjithë duan të qeshin nga pak dhe unë mendoj se kjo është shumë e rëndësishme, veçanërisht pas një periudhe të gjatë letrare, kur romancierët në botë shkruanin letërsi shumë serioze. Letërsia e sotme post moderniste ka më shumë humor dhe sens ironik.Diana Çuli: ndoshta sepse ne shqptarët e ironizojmë dhe veten…Andrew Wachtel: Ndoshta.Diana Çuli: Konkurimi i fundit midis autorëve nuk ishte aspak i lehtëAndrew Wachtel: Aspak.Diana Çuli: Dhe letërsia ballkanike nuk të lejon të jesh neglizhentAndrew Wachtel: Jo, çdo vit na mbërrin një numër veprash mjaft të rëndësishme. Çdo vend e merr shumë seriozisht qëllimin për të paraqitur autorë sa më të mirë, për të fituar çmimin. Çdo vend anëtar në Balkanika e ka fituar një herë ose dy herë çmimin. Nuk kemi shumë barazi gjinore, por sivjet u përmirësuam, sepse patëm një vlerësim të veçantë...Diana Çuli: po shumë të vlerësuar për fituesen Zdravka Evtimova…Andrew Wachtel: po, edhe unë mendoj kështu. Nuk patëm as barazi zhanresh, sepse zakonisht fiton romani, kurse sivjet fitoi tregimi…Diana Çuli: meqënëse në këtë konkurim merrte pjesë autori ynë Aliçka, çfarë mendoni për librin e tij Valsi i lumturisë?Andrew Wachtel: Mua më pëlqejnë shumë librat e Aliçkës dhe tek ky libër më pëlqen shumë pjesa e parë, që eshtë një komedi e qëlluar, ku përshkruhen 6 shqiptarët që hyjnë në ambasadën italiane…Familja që shpreson se mund të gjejë rrugëdalje…Se diplomacia do të zgjidhë problemet e tyre. Libri ecën mjaft mjaft mirë…Tek pjesa e dytë, familja shkon në Itali dhe aty kupton se ëndërra italiane ishte një mirazh, e cila për shumë prej tyre përfundon shumë tragjikisht…Edhe kjo pjesë është shumë e bukur, por mendoj se autori ia del më mirë te pjesa ironike se sa te pjesa tragjike…Megjithatë, e gjithë teknika e përdorur në roman është shumë efikase dhe tërheqëse.Diana Çuli: Shpresojmë të kemi një edicion tjetër të Balkanikës në Shqipëri. I ardhshmi do të jetë në Sofie, me sa kam dëgjuar…po kush e di se ku do të jemi…Andrew Wachtel: Meqënëse këtë vit mbushen 20 vjet nga themelimi i Balkanikës, mendoj se do të jemi në Bullgari, ku dhe u krijua, por edhe nuk i dihet.Diana Çuli: nuk i dihet. Le te shpresojme se jurisë do t’i mbërrijnë përsëri vepra shumë të mira…Do të doja te përsërisja një shprehje që përdoret në Ballkanika, se paqja vjen përmes letërsisë…Tingëllon si shumë fjalë e madhe…Andrew Wachtel: Po, shumë e madhe. Sigurisht, edhe unë e mendoj kështu, por le të themi se letërsia ka një rol shumë të madh në shoqëri, sepse letërsia të jep mundësinë të krijosh botë të tjera. Ajo të shtyn ta shikosh dhe ta kuptosh botën ku jeton, të jep dhe mundësinë të shkëputesh nga kjo bota ku jeton dhe kjo është diçka shumë e rëndësishme. Zakonisht luftrat kryhen nga njerëzit që nuk munden ta krijojnë këtë distancë nga bota e tyre e vogël dhe ndoshta letërsia ndihmon në këtë drejtimDiana Çuli: po edhe për të njohur njeri tjetrin…Andrew Wachtel: Padyshim, njerëzit lexojnë se problemet janë të ndryshme, po edhe të njëjta…edhe në vende të largëta e të panjohura…edhe atje ku nuk e njohin gjuhën dhe kulturën e atyre vendeve.Diana Çuli: dhe bota zgjerohet dhe njeriu kupton se kudo ajo eshtë e ngjashme…Andrew Wachtel: Studentëve që takova në Universitetin e Tiranës u spjegova se, në këtë leksion dua të tregoj se Shqipëria është një vend normal dhe jo i veçantë dhe i pazakontë, siç mendon shumica e vendeve. Secili mendon për veten e tij se është i veçantë dhe i pazakontë…Por, në të vërtetë, ne ngjajnë shumë me njeri tjetrin. Popujt ngjajnë me njeri tjetrin, sidomos në aspiratat dhe historinë e tyre, prandaj mendoj se është shumë e rëndësishme, veçanërisht për të huajt, të njohin të tjerët.Diana Çuli: Ju falënderoj thellësisht professor Vahtel për praninë tuaj sonte në emisionin tonë, shpresoj të kemi dhe libra të tjerë tuajt në gjuhën tonë…shkruar nga pena juaj, prezantime të tjera dhe konkurime të tjera të Balkanikës.Andrew Wachtel: shumë faleminderit që më ftuat sonte.