Dialog mes natyrës dhe njeriut, përmes rrathëve të rritjes dhe gjurmëve të përkatësisë

Nga OraNews Përditësimi i fundit 22 Shkurt 2026, 20:35

Natyra e ka shuar etjen tonë të kureshtisë me zjarrin shndërrues të pasionit për dije dhe kuptim të botës, si në këtë përputhshmëri imazhi. Në njërën anë, prerja e një trungu peme. Rrathët koncentrikë që zgjerohen si valë kohe. Çdo vijë është një vit.

Çdo shtresë është një verë e thatë, një dimër i ashpër, një pranverë e bollshme. Biologjikisht, ato janë cikle kambiumi, inde që prodhojnë ksilemë dhe floemë, që transportojnë ujë dhe vitalitet. Por në thelb është kronika e një jete.

Pemët nuk flasin, por regjistrojnë. Nuk harrojnë as thatësirën, as zjarret, as vitet e mira. Koha nuk është abstraksion për to, është material i depozituar në trup.

Në anën tjetër, gjurma e gishtit. Një hartë e valëzuar e kreshtave epidermale. Unike. E papërsëritshme. Formuar në mitër, para se të kemi kujtime, para se të kemi emër. Biologjia e saj është probabilitet ekstrem,  kombinim faktorësh gjenetikë dhe presioni intrauterin. Ajo është identitet i stampuar në lëkurë.

Të dyja janë arkiva.

Pema e ruan kohën në shtresa. Njeriu e ruan individualitetin në spirale. Njëra tregon sa gjatë ka jetuar. Tjetra tregon kush është.

Por ka diçka më thellë.

Rrathët e pemës janë dëshmi e përshtatjes. Kur viti ka qenë i vështirë, rrethi është i ngushtë. Kur ka pasur bollëk, ai është i gjerë. Jeta e saj është reagim ndaj kushteve. Edhe ne formohemi kështu, vitet e vështira na ngjeshin, vitet e mira na zgjerojnë. Karakteri është dendësia e rrathëve tanë të brendshëm.

Gjurma e gishtit, nga ana tjetër, është paradoks i identitetit. Ajo është e njëjtë që nga lindja deri në vdekje. Nuk ndryshon me stuhitë. Është konstante. Nëse rrathët e pemës janë histori e ndryshimit, gjurma është simbol i qëndrueshmërisë.

Jeta lëviz mes këtyre dy poleve, ndryshimit të pashmangshëm dhe thelbit që mbetet.

Ne rritemi si pemët, duke shtuar shtresa përreth një qendre që nuk zhduket kurrë plotësisht. Dhe lëmë gjurmë si gishtat, unike, të pashlyeshme në strukturën e realitetit.

Kjo figurë na kujton diçka thelbësore, koha na formon, por forma jonë është e papërsëritshme.

Një pemë mund të numërohet.

Një njeri mund të njihet.

Dhe ndoshta kuptimi i jetës është pikërisht ky, të jetosh aq gjatë sa të krijosh rrathë,

por aq thellë sa të lësh gjurmë.

Kjo analogji, midis rrathëve të trungut dhe gjurmës së gishtit, nuk është e re as e patrajtuar si metaforë, megjithëse nuk i përket një autori të vetëm kanonik. Ajo është shfaqur në disa fusha, në poezi, në filozofi natyrore, në biologji kulturore dhe në estetikën e formave.

Disa referenca ku kjo afërsi konceptuale është trajtuar në mënyra të ndryshme.

Gaston Bachelard, në reflektimet e tij mbi materien dhe imagjinatën (sidomos në La Terre et les rêveries de la volonté), ai flet për drurin si “memorie e kondensuar”. Ai e sheh prerjen e trungut si një arkiv kohor, një lloj autobiografie minerale-bimore. Edhe pse nuk e krahason drejtpërdrejt me gjurmën e gishtit, ideja e “materies që mban kujtesë” është thelbësore.

D’Arcy Wentworth Thompson në On Growth and Form e trajton morfogjenezën si proces matematik. Spiralja, valëzimi, rritja koncentrike, janë modele që përsëriten në natyrë dhe në trupin e njeriut. Ai nuk flet specifikisht për gishtin dhe trungun së bashku, por vendos bazën teorike për ta parë këtë ngjashmëri si homologji formash.

Goethe, në studimet e tij mbi morfologjinë bimore, shihte unitetin e formave në natyrë. Ideja e tij për “Urpflanze” (bima arketipale) mbështet konceptin se struktura të ndryshme ndajnë logjikë të përbashkët rritjeje. Në këtë kuptim, spiralet e gishtit dhe rrathët e trungut janë manifestime të një parimi të njëjtë organizues.

Annie Dillard, në shkrimet e saj natyraliste, sidomos në Pilgrim at Tinker Creek, ajo përdor shpesh analogji midis mikrostrukturës së trupit dhe strukturave natyrore, duke e parë natyrën si një tekst të shkruar me të njëjtin alfabet formal.

Gjithashtu, shumë artistë konceptualë kanë punuar mbi këtë paralele. duke vendosur krahas prerje trungjesh me gjurmë gishtash për të eksploruar identitetin dhe kohën. Kjo është bërë një metaforë vizuale e fuqishme në instalacione që trajtojnë ekologjinë dhe antropologjinë.

Nëse kërkon një formulim më të saktë, rrathët e trungut janë kronologji biologjike.

Ndërsa gjurma e gishtit është ontologji individuale.

Të dyja janë struktura të vetë-organizuara që lindin nga dinamika e rritjes nën kushte kufizuese. Njëra është histori e kohës. Tjetra është histori e identitetit.

Në letërsi nuk ka një tekst të vetëm “klasik” që e ka bërë këtë krahasim në mënyrë definitive, por ideja është e përhapur në mendimin morfologjik dhe ekologjik të shekullit XIX–XX.

Gjithsesi, natyra ka gjithnjë diçka, me të cilën na befason, ndërsa ne shtytim tej caqet e kuptimsisë dhe njohjes.

Përgatiti: Albert Vataj