Botuesja Arlinda Dudaj në podcast me Ramën: Një punë që e dashuroj vërtet
Nga OraNews Përditësimi i fundit 8 Korrik 2023, 10:54
“Një punë që e dashuroj vërtet”, kështu shprehet botuesja e njohur Arlinda Dudaj në episodin e shtatë të podcastit “Flasim” të titulluar “Gruaja e ngarkuar me libra” me kryeministrin Edi Rama.
“Një shoqe të hershme me të cilën jeta na ka ndarë për një kohë të gjatë dhe që e ka bërë të ankohet shumë që nuk ka mundësi të takohemi, të flasim e të tjera, e të tjera, por e cila vjen vijimësisht tek unë përmes librave që boton dhe mendova se ishte një mundësi e mirë edhe për ta takuar pas kaq shumë kohësh edhe për të folur pikërisht për librin që është një nga të stërmunduarit e mëdhenj të kësaj epoke, për gjithë botën, por edhe në Shqipëri, ndërkohë që Arlinda Dudaj, ‘’Arlo’’ vazhdon luftën e saj”, theksoi kryeministri Rama në nisje të podcastit.
Këtu, vijoi Rama, s’jemi vetëm për aspektin e botuesit, por jemi më shumë sesa për kaq dhe pyetja ime e parë dhe e mira e këtij podkasti është që mund të të bëj disa pyetje që s’ti kam bërë ndonjëherë se nuk ka ardhur biseda ose s’është krijuar konteksti.
Pyetjes si e ke vendosur ti që ti ushtrosh jetën librit, Duda iu përgjigj se “tashmë shtëpia botuese vajti 23 vjeçare, është goxha e madhe në moshë, të paktën për kushtet tona. E kam nisur në 2001″.
“Isha 22 vjeç, por ndërkohë, në momentin qe e nisa, e kam nisur si lojë. Ka qenë komplet, komplet një lojë, por këtu nuk dua të them që unë s’kisha lidhje me librin. Me librin kisha shumë lidhje sepse e kam nisur shumë herët leximin, madje do të thoja që edhe sapo kisha nisur të lexoja dhe kam një histori që e kam si lëkurë, e kam si mëlçi, si një pjesë të rëndësishme të jetës sime, si një zemër, si një çfarëdolloj qoftë organi të rëndësishëm edhe nuk e di pse, ndoshta kjo është diçka që mbase s’ka lidhje se ma ka injektuar dikush apo se kam lindur me këtë, pavarësisht se më vonë kam punuar. Kam pasur një gjysh në fakt i cili nuk jeton më edhe që më bënte të bëja dhe kështu, mbasi lexoja librat, të bëja ato që sot quhen ‘revieë’. Të shkruaja, të shkruaj çfarë kisha lexuar. Kjo ka qenë domethënë “detyra” që unë e bëja shpesh, ndonjëherë edhe e detyruar, por gjithsesi, gjithmonë ka qenë kënaqësi e madhe. Edhe ai mbante shënimet e veta dhe shpesh herë i ballafaqonim. Se po më vjen fjala ‘konfrontoj’ por nuk dua të përdor fjalë të huaj dhe ndërkohë si e nisa unë ishte vërtet si një lojë”, tregon Dudaj.
Isha në universitet, vijon ajo dhe bëmë një projekt të fundit para se diplomoheshim, kam mbaruar përkthim-interpretim në gjermanisht, dhe ne bëmë, secili nga ne përkthehu nga një tregim dhe profesori i atëhershëm na tha që ta bënim një libër.
“U përfshiva në këtë proces, sepse të qenurit botues nuk ka qenë profesion. Edhe sot, nuk ka një shkollë, përveç se jashtë po them, po në Shqipëri nuk është se ka një shkollë apo një vend ku ti të mësosh profesionin e botuesit. Se botues, nuk do me thënë përkthyes, nuk do me thënë redaktor. Botues është diçka shumë e madhe që unë e kam mësuar në mënyrë krejt nga vetja. Nuk kam bërë shkollë për të qenë botues, por mesa duket gjërat doemos lidhen me njëra-tjetrën”, tha Dudaj.
Më tej Duda tregoi për fëmijërinë e saj dhe dashurinë për librat.
‘Mami im lexonte shumë. Kisha dy shtëpi, domethënë edhe shtëpia ime, edhe shtëpia e gjyshërve. Shtëpia ime është, ka qenë e mbushur me libra madje disa libra unë i kam akoma te shtëpia botuese se ja kam marrë mamit dhe ja kam ndërruar me të reja që t’i duket biblioteka më bukur se nuk i do më tani, por unë i kam akoma librat e fëmijërisë i kam akoma në variantin e vjetër”, tha ajo.
Kryeministri Rama u shpreh se “edhe unë kam disa libra nga ajo kohë, nga biblioteka e prindërve dhe më kujtohet gjithmonë kur shoh këto libra, më kujtohet “Dimri i vetmisë së madhe” që ishte në bibliotekë dhe filluan bisedat të vinin në shtëpi që gjërat për atë libër nuk po shkonin mirë, që kishte shqetësime nga udhëheqja e të tjerë dhe pastaj më kujtohet që erdhi versioni tjetër që bëri Ismaili, “Dimri i madh” dhe unë gjithmonë mbeta partizan i “Dimrit të vetmisë së madhe””.
Duda bëri të ditur se “në total tashmë numërojmë 1 mijë tituj të botuar. Po them 1 mijë se mund të jenë dhe 998 apo edhe me 5 dhe me 10 mund të gaboj, po them 1 mijë për ta rrumbullakosur”.
Dhe midis këtyre 1001 titujve, pyet Rama si është balanca midis atyre që i kanë kthyer shtëpisë botuese të ardhura dhe atyre që i kanë marrë shtëpisë botuese të ardhura.
“Kjo është pyetje e bukur “në fakt, po nuk mund ta them. Nuk jam e mirë me shifra, megjithatë nuk jam e mirë me shifra se duhen bërë ca llogaritje dhe unë për llogari jam skandal, por do thoja një 40% është një pjesë e mirë dhe i ka kthyer absolutisht. Kemi pasur kohë të mira dhe kohë të këqija. Në fakt, nuk është e vërtetë ajo që unë ankohem nga kjo punë. Ajo që mua më mundon më shumë dhe që më mundon kur bëj një gjë, është kur vepra dhe libra të mirë, më ngelen aty në magazinë, por jo thjesht për faktin që si shes. Dua dhe t’i shes, natyrisht nuk dua të bëj shenjtoren në tokë, por ajo që më mundon shumë është që për libra që realisht ia vlejnë, që janë libra të jashtëzakonshëm që kur unë i kam lexuar kam pasur pikëtakime shumë të forta qoftë me veten, qoftë më çfarë kam lexuar dhe me çfarë unë kam jetuar ose përgjigje pyetjesh që unë i kam pasur që të tjerët nuk e kanë këtë mundësi dhe më shumë më vjen të plas për këtë gjë”, theksoi Dudaj.
Për shembull, vijon ajo, ja le ta them një libër, por që tani shpresoj të ketë ndryshuar se ka ndryshuar për një autore do thoja.
“Annie Ernaux. Kur unë kam botuar Annie Ernaux në fillim, është botuar përpara 3 vjet e gjysmë, 4 po them kam botuar një libër, quhet ‘’Pasioni’’. Është një libërth i vogël. U mundova ja kam thënë të gjithëve, u mundova të flisja shumë për atë se më pëlqeu dhe ishte një shkrimtare në fakt shumë njohur në botë, por po them që për 4 vjet kam shitur vetëm 60 kopje. Por në momentin që Annie Ernaux fitoi dhe pastaj nxora, vazhdova me kokëfortësi dhe nxora ‘’Vendin e babait’’, nxora “Kujtime vajze’’ , nxora 3 libra nga ajo, të njëjtat me një fat kështu të trishtë, nuk e di pse. Në momentin që Annie Ernaux fitoi çmimin Nobel në 2022, plasi një interes i jashtëzakonshëm, madje njerëzit nuk e dinin fare që ishte botuar sepse në fakt për hir të së vërtetës, nuk është se kanë faj njerëzit, nuk është se kanë faj vetëm njerëzit dhe lexuesit. Është shumë e vështirë të kalojë informacioni. Kalon më kollaj ai informacioni që është “trash, është pleh le të themi, është ai informacioni i shpejtë, mbase edhe i nevojshëm, por që të merr atë kohën e pafund dhe shpeshherë nuk të arrijnë lajmet sepse se unë për shembull , edhe njerëzit thonë ‘’pse ti e ke botuar këtë?’’. I thosha ‘’futu te instagrami’’. Unë kam bërë një video dhe është video aty dhe bëj këtë herë pas herë, edhe këtë libraren që shet libra me anë të videove dhe gjithsesi është një gjë e bukur’, tha Dudaj duke shtuar se tani shpresoj që pasi është shitur libri, të lexohet sepse është edhe kjo, është një fazë tjetër.
“Shpeshherë njerëzit edhe mund t’i blejnë, por unë dua që t’i lexojnë, domethënë sfida më e madhe është që libri të lexohet jo thjesht të shitet, por edhe të lexohet. Këtë kam një brengë edhe një gjë që më mundon pa fund’, shprehet ajo.
Pyetjes së kryeministrit si është raporti mes titujve të huaj dhe lexuesve shqip dhe da tituj shqip ka botuar, Dudaj i përgjigjet se “tek unë është shumë, shumë i madh. Domethënë raporti është i thellë. Ne kemi 90% të botimeve janë përkthime dhe 10% është shumë i lartë dhe në fakt. Janë 100 tituj të letërsisë që mund të kem botuar”.
Kryeministri e pyet kush është një autor shqiptar, përveç këtyre të njohur, autor i ri shqiptar, ai që mbase nuk ka marrë shumë vëmendje?
“Shiko, është një autore në fakt, ajo është një autore që shkruan libra, ka shkruar shumë libra, nuk është e re. Duket si e re ndoshta por njerëzit e shohin si të re gjithmonë, por njerëzit e njohin dhe është një shkrimtare që është një doktoreshë neurologe dhe shkruan libra që ia pëlqejnë, libra që ia pëlqejnë shumë njerëzit dhe e ndjekin dhe ajo që quhet Brunilda Zllami për shembull. Është një shkrimtare që ka një rritje të jashtëzakonshme. Është një vajzë që lexon dhe punon shumë me veten, por natyrisht kemi dhe shkrimtarë të tjerë. Shkrimtarë të tjerë shqiptarë të famshëm kam. Po, në fakt shtëpia botuese është më shumë e prirur drejt përkthimeve dhe Henrik Gjoka është një shkrimtar që unë e preferoj dhe më pëlqen shumë. Ai nuk është i ri në fakt, është i madh në moshë po shkruan shumë bukur. Është pak i njohur për fat të keq. Edhe se është pak timid dhe nuk shfaqet në media “, tha Dudaj.
‘Përsa i përket një pjese tjetër që mua gjithmonë më mbetet si pikëpyetje që ka të bëjë me çfarë ndodh me librin përtej po themi, marrëdhënies komerciale botues-librari apo panair, gjithmonë kam një pyetje, pse nuk kemi më shumë aktivitete të librit që të jenë aktivitete jo thjesht promovimi i librit nga një botues, por festivale të librit, apo ky është faji i qeverisë? Duhet të bëjë qeveria diçka më shumë?”, pyet kryeministri Rama.
“Atëherë edhe po edhe jo. Edhe po edhe jo. Tani ne kemi një problem në fakt. Është problem shqiptarësh, në ADN, e kam menduar dhe e kam reflektuar gjatë këtë gjë, që ne nuk bëhemi bashkë. Domethënë problemi kryesor një herë nis që shumë njerëz të bëhen bashkë. Ne edhe kur përpiqemi të bëjmë diçka, do jesh gjithë kohën duke pasur mendjen nga pas se dikush do të ‘’hedhë një thikë’’. Tani ka njerëz që janë shumë të guximshëm dhe ato thikat, po themi, thikat që janë nëpër media apo se si të godasin në media dhe ka njerëz që nuk iu bën shumë përshtypje. Mua në fakt më lëndojnë, akoma edhe pasi i kalova të 40-at dhe bëra ca refleksione të forta dhe hodha ca, i shkruajta domethënë.Mesa duket nuk jam lehtësuar akoma dhe më bezdisin këto gjëra shpeshherë se më kapin dhe gabim. Vuaj shumë nga këto ndjenjat e fajit. Them nëse ka të drejtë apo…? Nuk mund të bëj dot që të mos merrem me këtë, megjithatë pra, nuk bëhemi bashkë, kjo është pjesa e parë dhe e dyta, tani këtu hyn qeveria. Në këtë aspekt nuk është se unë mendoj që ndodhin gjëra kulturore në Shqipëri, por tek libri unë mendoj që është pak, është një pikë e dobët dhe ndoshta është edhe faji ynë”, theksoi Dudaj.
Kryeministri Rama shprehet se “ndodhin shumë për hir të së vërtetës, edhe unë për veten time për shembull jam befasuar. Do thuash pse edhe unë? Sepse edhe unë normalisht nuk i ndjek shumë të dhënat e sektorëve etj, etj por kur kemi bërë këtë kalendarin turistik , kalendarin artistik të turizmit ku hyn pjesa e krijimtarisë, pjesa e shfaqjeve, pjesa e aktiviteteve, janë qindra e qindra aktivitete që janë duke u zhvilluar dhe që do vazhdojnë të zhvillohen. Janë mbi 1000 në vit në Shqipëri. Por gjëja që unë, një nga gjërat që thashë në diskutimin që bëmë për kalendarin, është që ne duhet që nga viti i ardhshëm të nxisim, sepse nuk ka pasur më përpara, edhe kalendari është një gjë që e kemi sjellë ne. Tani po merr një formë edhe më të strukturuar, tani është edhe aplikacion, TEA. Është falas për çdokënd që e shkarkon dhe të jep informacione në mënyrë konstante, çfarë po ndodh aktualisht, apo çfarë ndodh javën e ardhshme apo muajt e ardhshëm, rreth e rrotull teje apo në një vend tjetër të Shqipërisë. I ka edhe me kategori , ku ka art, ku ka këtë, atë dhe këtu luajnë një rol bashkitë, por këtu duhet të stimulojmë edhe bashkitë që të kemi çmime, të kemi festivale, një festival po themi të poezisë shqipe, një festival po themi të librit për fëmijë, një çmim të autorëve X, një trofe të autorit Y”.
Pyetjes se çfarë thonë të dhënat e tregut, Dudaj tha se “shiko, në këtë moment është një moment i vështirë. Unë, nga të dhënat e tregut se flas për të dhënat e tregut, ka shumë arsye. Është e vërtetë që nuk do lexojnë të gjithë, asnjëherë nuk ka qenë kështu, as atëherë kur tirazhet ishin me 20 mijë kopje”.
“Kurbani” vazhdon të mbetet ne top-list, pyet Rama.
“”Kurbani”… në atë moment ishte në kohën e duhur, ishte një nga librat më të shitur”, tha Dudaj.
Kryeministri Rama pyet sërish cilin ke ti më lart se Kurbani në historinë e njëmijë titujve të tu?
“Kam Kodin e Da Vinçit. Kodi i Da Vinçit është një nga librat më të shitur. Jo më mirë se Kurbani por do jenë aty-aty. Kurbani e ka, tek unë të paktën është absolut sepse ka dhe libra që janë “long seller” që shesin e shesin vazhdimisht. Ndërkohë, ka dalë një botim i ri i Kurbanit në bullgarisht”, tha ajo.
Rama tregon se “kur ishim në Konferencën e Sigurisë, në Munih presidenti i Bullgarisë më thotë “Më flasin për një libër tëndin që ka dalë. I joti është? Ka një Edi Rama tjetër? Jo, i thashë, unë jam. Po flasin për një libër tëndin që ka dalë, më thotë, duhet të vish dhe ta promovosh. Pastaj, më pas, një miku im shumë i çmuar, Ivan Krastev më tha të njëjtën gjë “Duhet të shkosh ta promovosh” se me bullgarët tani i kemi më mirë këto marrëdhëniet. Ndërsa për ata që ka ngritur shtanga, ai është njëshi atje dhe e kam shumë mik dhe ka qenë historikisht një personazh pozitiv për ne, për Shqipërinë, pavarësisht kur ka qenë këtu në qeveri mbështetës. Për lexues nuk e di por që është një nga njerëzit më të mençur që unë kam njohur, këtë e di. Ndërkohë, faleminderit. Më ke sjellë ndonjë kopje tjetër? Se ti zakonisht nuk vjen me një, vjen me 5 ose kur çon, të falënderoj shumë”.
Pyetjes së kryeministrit nëse ka ndonjë peng që s’ka investuar akoma dot në komponentin digjital të botimeve, Dudaj iu përgjigj se “për mua jo, s’ka problem dhe unë e quaj dhe atë një lloj leximi. Nuk ka problem, por për të investuar në digjital në një vend të vogël e kam menduar, e kam menduar shumë gjatë. Në një vend si Shqipëria të investosh duhet bërë absolutisht në kuadër të projekteve sepse është e pamundur për të investuar për të digjitalizuar. Nuk ta kthen asnjëherë investimin se po flasim për gjëra që janë, flitet për tregje shumë të vogla dhe jemi treg i vogël për hir të së vërtetës. I kam bërë dy llogari, por natyrisht ekzistojnë fonde të Komunitetit Europian që duhen zhvilluar dhe duhen menduar. Unë jam në atë linjë”.
“Ne po bëjmë projektin e ri të Muzeut Kombëtar, që më në fund pas shumë vitesh po na jepet mundësia tani që ta transformojmë dhe një nga shtyllat e konceptit të ri të Muzeut Kombëtar është pikërisht gjuha dhe libri. Dhe duam që muzeu të jetë jo thjeshtë një vend që ti shkon shikon çfarë ka ndodhur më parë dhe çfarë ka qenë më parë dhe artefakte ose edhe libra të kohëve të mëparshme, por edhe çfarë ndodh sot dhe çfarë do të ndodh nesër. Një hapësirë ku një komponente do të jetë patjetër dhe digjitalizmi, komponenti digjital dhe mbështetja e digjitalizimit të librit dhe patjetër një tjetër komponentë e lidhur me këtë do jetë dhe komercializimi në muze. Pra të shërbejë njëkohësisht si një vend ku ti mund të shkosh dhe mund të blesh libra. Ne kemi planifikuar të bëjmë dhe një raund takimesh me botuesit për të kuptuar se çfarë mundtë bëjmë më shumë edhe në kontekstin e kalendarit turistik dhe artistik të sezonit turistik të vitit të ardhshëm por edhe në kontekstin e problemeve dhe të nevojave të tyre. Ki besim Arlo që e ardhmja do të jetë edhe më e mirë. Ndërkohë që e kaluara për ty flet mirë, flet goxha mirë sepse gjithmonë gjëja që kam përshtypjen që nuk arrin ta bësh dot kurrë është që në një moment të caktuar të marrësh frymë thellë, të kthesh kokën mbrapa dhe të thuash “sidoqoftë shumë përpara kam ecur”, tha Rama.
Botuesja Dudaj u shpreh se “kjo është e vërtetë, është 100% e vërtetë. Unë e ndiej dhe natyrisht jam falënderuese gjithë kohës, mundësive, vetes time, të gjithë njerëzve që kanë qenë se nuk i kam bërë vetëm asnjëherë dhe jam shumë e lumtur. Plus që është një gjë që nuk di të bëj një punë tjetër dhe këtë e kam kuptuar. Të përpiqem unë të dalë, se bej dot një gjë tjetër”.
‘Kjo ishte Arlinda Dudaj. Një grua që jeton me librin, jeton për librin, lufton me libra dhe përpiqet çdo ditë me të gjitha forcat që të bëjë sa më shumë aleatë në mënyrë që libri t’i mbijetojë sa të mundet kësaj kohe të re kur në të katërta anët vjen presioni i risive që lajmërojnë një botë pa libra”, tha Rama.
