Lumi i fundit i egër në Evropë: Një udhëtim në Vjosën e Shqipërisë, erozion dhe rrezik i madh përmbytjesh
Nga OraNews Përditësimi i fundit 28 Janar 2026, 19:37
Njoftimi për mbjelljen e pemëve vjen nga Pietro, një hidromorfolog italian i ngarkuar me mbikëqyrjen e grupit tonë prej rreth 20 vullnetarësh për këtë javë. Ne po qëndrojmë në një çerdhe të improvizuar plot me fidanë shelgjesh dhe plepash të hollë, pak mbi lumin Vjosë, një rrugë ujore elegante dhe gjarpëruese që pret nga lindja në perëndim përgjatë Shqipërisë jugore nga burimi i saj 169 milje larg në Greqi.
Duke nxjerrë me mjeshtëri një shelg të ri nga toka e pasur me argjilë, Pietro e mban lart bimën që të gjithë ta shohim. Degëzat e tij prej dheu duken çuditërisht të ekspozuara dhe të prekshme. "Truku është të mos e presësh aksidentalisht kërcellin ose të thyesh rrënjët", thotë ai. Pasi u regjistrua mesazhi, ne marrim shatat tona dhe nisemi në çifte për të ndjekur udhëzimet e tij.
Java e vullnetarizmit është ide e EcoAlbania dhe Riverwatch me seli në Austri. Në vitin 2023, këto dy organizata bamirëse për ruajtjen e natyrës arritën të bindnin qeverinë shqiptare që ta shpallte lumin Vjosa si parkun e parë kombëtar të lumit të egër në Evropë. Ishte një ndërhyrje në kohën e duhur. Sipas një studimi të ri të bashkëfinancuar nga Riverwatch, Shqipëria ka humbur 711 milje (1,144 km) të shtrirjes së lumenjve "pothuajse natyrore" që nga viti 2018 - më shumë, në mënyrë proporcionale, se çdo vend në Ballkan. Tani, pyetja me të cilën përballen të dyja organizatat është: çfarë më pas?
Në mbrëmjen tonë të parë, drejtori ekzekutiv i Riverwatch, Ulrich ("Uli") Eichelmann, jep një prezantim duke paraqitur përgjigjen e tij. Por para se ta bëjë këtë, ne hamë një darkë me mish qengji dhe perime të rritura në shtëpi për të punuar. Pjata tradicionale është një specialitet i Tepelenës, një qytet i vogël në zemër të luginës së Vjosës dhe shtëpia e zyrës në terren të EcoAlbania - baza jonë për këtë javë.
Sot, Tepelena strehon një kështjellë pak të rrënuar dhe pak gjëra të tjera, por dy shekuj më parë ajo formoi qendrën politike të Ali Pashës, një sundimtar vendas në fillim të shekullit të 19-të. Nën perandorinë e atëhershme osmane, Pashai administronte një pjesë të madhe të asaj që është Shqipëria jugore e sotme dhe Greqia kontinentale - vizita (në vitin 1809) e hostelit me të njëjtin emër.
Uli është një trashëgimtar i denjë i Ali Pashës, i cili ishte i famshëm për luftën e tij. I pajisur me diapozitiva dhe statistika, ai ofron një pasqyrë të qartë të kërcënimeve me të cilat përballet rrjeti i lumenjve të Evropës, i cili është në vështirësi. Ai kritikon veçanërisht mijëra diga që tani po bllokojnë lumenjtë e kontinentit, dikur me rrjedhë të lirë, të cilët ai i fajëson për shkaktimin e dëmeve të pakthyeshme në rezervat e peshkut dhe ekosistemet e ujërave të ëmbla.
“Turizmi është si zjarri”, thotë drejtori i EcoAlbania. “Mund ta përgatisësh supën me të, por mund të të djegë edhe shtëpinë.”
Si një nga lumenjtë e fundit të egër në Ballkan, Vjosës në Shqipëri i është kursyer një fat i ngjashëm, pohon ai. Por ky nuk është fundi. "Edhe pse lumi duket i bukur," thotë ai, "mungojnë gjëra kritike." Lart në listën e tij janë pemët, një pjesë e madhe e të cilave janë humbur për shkak të zjarreve, prerjes së pemëve, ndërtimit të rrugëve dhe kullotjes agresive. Rezultati: nivele të larta erozioni dhe, si pasojë, rrezik më i madh përmbytjesh.
Të inkurajuar nga prezantimi i Uli-t, ne i afrohemi mbjelljes së pemëve të nesërmen me përpjekje të dyfishuara. Numri ynë përfshin një ilustrues librash me bazë në Londër të frymëzuar nga dokumentari Ocean i David Attenborough, një analist gjeohapësinor amerikan me shpresën fisnike për të krijuar një "Shqipëri ku shqiptarët mund të duan të qëndrojnë" (një referencë për 1.2 milion emigrantët e vendit që tani ndodhen jashtë shtetit) dhe një student universiteti italian i interesuar për ekoturizmin, për të përmendur disa.
Gjatë drekës së ditës së dytë, fillova të bisedoja me Aidën, një guidë turistike nga Tirana e cila dëshiron të njihet më mirë me rajonin e Vjosës. Vizitorët rrallë vijnë në këtë pjesë të Shqipërisë, thotë ajo. “Ndoshta mund të bëjnë një vizitë të shpejtë në Gjirokastër”, duke iu referuar një qyteti historik të mjaltit në lumin fqinj Drino, “por, përndryshe, ata kalojnë me makinë drejt e nëpër të.”
Duke parë lumin, me ishujt e tij të thurur dhe sfondin e thyer malor, të dy biem dakord se një mungesë e tillë vëmendjeje është për të ardhur keq. Rajoni ka një histori të pasur kulturore dhe fetare (Shqipëria u bë zyrtarisht ateiste në vitin 1967), një traditë interesante gastronomike (“ndoshta jo aq e sofistikuar, por disi e shijshme”) dhe një bollëk të vërtetë atraksionesh natyrore, më thotë ajo.
Atë natë, fillon të bjerë shi. Shi i vërtetë. Rrëke uji bien nga qielli i tërbuar dhe me bubullimë. Të nesërmen në mëngjes, vjen fjala nga Pietro se zona e mbjelljes tani është disa metra nën ujë. Me mbjelljen tonë të pezulluar përkohësisht, unë bashkohem me disa nga vullnetarët në një ekspeditë të improvizuar turistike. Të pajisur me një listë nga Aida, ne shkojmë kundër lumit, duke ndaluar së pari në qytetin e ushqimit të ngadaltë të Përmetit ("Përveç Detit", thotë slogani i sigurt i qytetit, "Ne kemi gjithçka"). Më pas është kisha e këndshme ortodokse e Shën Marisë, një perlë e fshehur në kodra, ku bariu vendas shërben edhe si portieri. Së fundmi, shkojmë për një shëtitje në kanionin e Langaricës, të cilën, pavarësisht motit të tmerrshëm, e arrijmë pa shqetësuar shërbimet e urgjencës të reklamuara gjerësisht ("ambulancë", "polici", "fishekzjarrë").
Të nesërmen, ende bie shi i rrëmbyeshëm. Për një çast, po mendoj të shkoj me rafting ose kajak, dy mundësi të njohura në Vjosë, por lumi tani është shndërruar në një përrua të fryrë. Në vend të kësaj, bëj një shëtitje të lagësht në grykën e Peshturës aty pranë për të parë një ujëvarë të njohur, e cila, e dehur nga kaq shumë reshje shiu, po shpërthen nga shpati i kodrës. Pasdite, vendos të shoh nëse Gjirokastra është gjithçka që duket. Një vizitë në muzeun e saj ndriçues etnografik dhe kështjellën madhështore në majë të shkëmbit, më bindin plotësisht se është.
Më vonë atë natë, ndaj gëzimin tim për zbulimin e asaj që ofron rajoni i Vjosës me Olsi Nikën, drejtorin ekzekutiv të EcoAlbania. Edhe pse është i lumtur me entuziazmin tim, e shoh që është edhe i shqetësuar. Ai nuk është kundër turizmit, do që unë ta di, por, si ambientalist (kohët e fundit fitoi çmimin prestigjioz Goldman Environmental), perspektivat e parkut e shqetësojnë. Vija bregdetare e Shqipërisë është tashmë e mbushur me turistë që bëjnë pushime me paketë dhe një aeroport po ndërtohet në deltën e lumit, pavarësisht se është një zonë e mbrojtur. Dhe kështu, ndërsa është i lumtur që një qendër e re dhe e bukur për vizitorët po ndërtohet në Tepelenë, ai mezi pret që qeveria të përmbushë planin e saj të menaxhimit për parkun - diçka që deri më tani ka qenë e ngadaltë për ta bërë. "Turizmi është si zjarri", thotë ai. "Mund ta përgatisësh supën me të, por mund të të djegë edhe shtëpinë."
Fjalët e Olsit ende më tingëllojnë në vesh të nesërmen, ndërsa kthehem me makinë drejt Tiranës. Ndalesa ime është pak në veri të grykëderdhjes së lumit, në vendin arkeologjik të Apollonisë, një komunitet tregtar i lashtë grek i kolonizuar më vonë nga romakët. Vendi në majë të kodrës është krejtësisht i lirë nga turistët e tjerë, duke më lejuar disa orë magjike për të bredhur vetëm midis rrënojave të jashtëzakonshme.
Nëse i besojmë Herodotit, Apollonia dikur ndodhej në bregdetin e Adriatikut, por shekuj me radhë llumi nga Vjosa e kanë bërë atë të tërhiqet kilometra në brendësi të tokës. Gjatë së njëjtës kohë, edhe rruga e lumit ka ndryshuar. Por asgjë nuk qëndron në vend, veçanërisht hidrologjia. Ndryshimi po vjen përsëri në Vjosë. Çfarë do të sjellë kjo mbetet e pasigurt, por, si një park kombëtar, ajo shpresojmë të vazhdojë të rrjedhë, e pazbutur dhe e pandërprerë./ Guardian.
