Katër pyetjet themelore të Bertrand Russell që e mbajnë njeriun të ngërthyer në dilema

Nga Albert Vataj Përditësimi i fundit 11 Nëntor 2025, 08:40

Reflektim mbi Bertrand Russell-in dhe kufijtë e dijes.

Ka momente në historinë e mendimit kur pyetjet peshojnë më shumë se përgjigjet. Bertrand Russell, një nga mendjet më të kthjellëta të shekullit XX, i riktheu këto pesë fjalë të lashta si koha vetë:

Do jemi?

Ç’jemi?

Pse jemi?

Në vitin 1947 ai identifikoi katër pyetje që, sipas tij, qëndrojnë përtej fuqisë së shkencës. Sot, më shumë se 70 vjet më vonë, këto pyetje jo vetëm që nuk janë zbehur, por janë bërë edhe më të mprehta.

Russell nuk ishte një teoricien mistik. Përkundrazi, ishte skeptik, racionalist, një ateist që besonte në provë, argument dhe logjikë. Por pikërisht një mendje e tillë, që nuk i druhen dyshimit, është e aftë të ndjejë peshën e pyetjeve që nuk mund t’i përgjigjet.

Dhe kështu, si një filozof që i drejtohet njeriut të zakonshëm, ai e rindërton thelbin e filozofisë te mirësjellja e mendjes, interesi për atë çka është e pakthjellët.

Në këtë kuptim, filozofia është akti i mospranimit të një përgjigjeje të shpejtë.

Mbijetesa pas vdekjes:

Një pyetje më e vjetër se vetë frika.

Pyetja e parë është ndoshta më e vështira për t’u përballur: A mbijetojmë pas vdekjes në ndonjë kuptim? Dhe nëse po, për sa kohë?

Russell e konsideron këtë një pyetje që shkenca nuk mund ta kapë. Kjo është një pyetje që s’e masin teleskopët, nuk e vërteton laboratorët dhe nuk e përkufizon fizika. Njeriu nuk e kërkon këtë përgjigje nga kureshtja, por nga nevoja e tij ekzistenciale për të dhënë kuptim vuajtjes, dashurisë, humbjes.

Po të ishte vetëm biologji, vdekja do të kishte një qetësi brutale. Por njeriu është qenie që e sheh kohën si shtrirje, jo si ndalim. Dhe pikërisht këtu lind pyetja: a mund ta durojnë mendjet tona një mbyllje totale?

Russell nuk thotë jo. Thotë vetëm: nuk e dimë. Dhe nuk ka turp në këtë mosdije.

Mendja dhe materia:

Lufta e padukshme

Pyetja e dytë është ndoshta më moderne se kurrë: A mund ta dominojë mendja materien apo është vetëm pasojë e saj?

Në kohën tonë të neuroshkencës, inteligjencës artificiale dhe simulimeve matematike, kjo pyetje ka marrë një thellësi të frikshme. A është mendja thjesht lëvizja e neuroneve? A është vullneti llogari kimike? Apo ka diçka që e tejkalon materien, një shkëndijë që nuk peshohet në gramë as në volt?

Russell nuk i përgjigjet, sepse nuk do të mbyllë një derë që mund të shpie drejt një të panjohure të madhe. Ai thotë: mund të jetë ndryshe, mund të jetë më shumë.

Një filozof nuk hedh hipoteza për të qetësuar veten, por për ta zgjuar njeriun.

Qëllimi i universit:

Një univers i heshtur përballë një mendjeje që kërkon fjalë.

Nëse universi ka qëllim, atëherë njeriu është pjesë e një plani. Nëse nuk ka, atëherë jemi vetëm spektatorë të një loje pa rregulla. Russell i shqyrton të dyja mundësitë, por asnjëra nuk e kënaq.

Ai ironizon idenë se ligjet e natyrës janë “rend”, duke sugjeruar se ndoshta janë vetëm reflektimi i një mendjeje që urren rrëmujën. Ndërsa shkenca përpiqet të imponojë rregull mbi kaosin, filozofia pyet: po sikur ky rregull të jetë vetëm pasqyrimi ynë?

Kjo pyetje është e rrezikshme sepse i prek themelet e çdo sistemi të besimit fetar, metafizik apo shkencor. Russell nuk e mohon mundësinë e një qëllimi; ai mohon sigurinë absolute.

Dhe ky dallim është thelbi i mendimit racional.

Roli i jetës:

A jemi qendra e gjithçkaje apo një episod i rëndomtë?

Pyetja e katërt është më e përulura dhe njëkohësisht më therësja: A ka jeta ndonjë rëndësi kozmike apo ky është thjesht vetë-lavdërtim njerëzor?

Astronomia moderne na tregoi një univers ku jeta duket e rastësishme, e brishtë, e padukshme. Por njeriu nuk i bindet kollaj një bote pa kuptim. Ne kërkojmë rol, kërkojmë vend, kërkojmë domethënie.

Russell pohon se nuk e dimë. Dhe, në këtë mosdije, ai gjen një liri:

Jeta bëhet më e ndritshme kur nuk është e detyruar nga një rol kozmik.

Në një botë që kërkon përgjigje të shpejta, Russell na rikujton se forca e mendjes qëndron te pranimi i pasigurisë.

Të mos dish është akt guximi.

Të dyshosh është akt integriteti.

Të heqësh dorë nga siguria e gabuar është forma më e lartë e mençurisë.

Siç thotë ai vetë:

“Pasiguria është më e mirë se siguria e gabuar.”

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e filozofisë:

ajo nuk na jep përgjigje për t’na qetësuar, por pyetje për të na zgjuar.

Nëse dëshiron, mund ta transformoj këtë ese në një version më poetik, më akademik, ose më të përshtatshëm për blogun tënd.