AKTUALITETI I NJË “PROFECIE”/ “I ÇMENDURI” i Nietzsche-s nuk është shpallje se “Zoti ka vdekur”, por alarm për krizën shpirtërore dhe kulturore të Perëndimit modern

Nga Albert Vataj Përditësimi i fundit 9 Nëntor 2025, 17:26

I ÇMENDURI - A nuk keni dëgjuar për atë të çmendurin që ndezi një fener në orët e ndritshme të mëngjesit, vrapoi drejt tregut dhe bërtiste pareshtur: “Kërkoj Zotin! Kërkoj Zotin!”-Dhe, meqë shumë prej atyre që nuk besonin në Zot po qëndronin aty pranë, ai shkaktoi shumë të qeshura. “Mos ka humbur?” pyeti njëri. “Mos ka humbur rrugën si një fëmijë?” pyeti një tjetër. “A po fshihet? A ka frikë nga ne? A mos ka marrë udhë? A ka emigruar?”- Kështu britën dhe qeshën.

I çmenduri u hodh në mes tyre dhe i shpoi me vështrim. “Ku është Zoti?” klithi ai; “Unë do t’ju them. Ne e kemi vrarë, ju dhe unë. Të gjithë ne jemi vrasësit e Tij. Por si e bëmë këtë? Si mundëm të pimë detin? Kush na dha sfungjerin për të fshirë gjithë horizontin? Çfarë po bënim kur e shkëputëm këtë tokë nga dielli i saj? Ku po lëviz ajo tani? Ku po lëvizim ne? Larg të gjithë diejve? A nuk po zhytemi pa pushim? Mbrapsht, anash, përpara, në çdo drejtim? A ka më lart e poshtë? A nuk po endemi si në një hiç të pafund? A nuk e ndiejmë frymën e hapësirës boshe? A nuk është bërë më ftohtë? A nuk po na bie nata vazhdimisht? A nuk kemi nevojë të ndezim fenerë në mëngjes? A nuk dëgjojmë ende zhurmën e varrmihësve që po e varrosin Zotin? A nuk nuhasim ende dekompozimin hyjnor? Edhe perënditë dekompozohen. Zoti ka vdekur. Zoti mbetet i vdekur. Dhe ne e kemi vrarë.”

“Si do ta ngushëllojmë veten, vrasësit e të gjithë vrasësve? Ajo që ishte më e shenjta dhe më e fuqishmja ndër gjithçka që ka pasur bota, ka derdhur gjakun nën thikat tona: kush do ta fshijë këtë gjak prej nesh? Çfarë uji ka për të na larë? Çfarë festash pendimi, çfarë lojërash të shenjta do të duhet të shpikim? A nuk është madhështia e këtij akti tepër e madhe për ne? A nuk duhet ne vetë të bëhemi perëndi që të dukemi të denjë për të? Nuk ka pasur kurrë një akt më të madh; dhe kushdo që lind pas nesh, për hir të këtij akti, do t’i përkasë një historie më të lartë se gjithë historia e mëparshme.”

Këtu i çmenduri heshti dhe i pa sërish dëgjuesit e tij; dhe ata, gjithashtu, heshtën dhe e shikuan të hutuar. Më në fund ai hodhi fenerin në tokë, dhe ai u thye copë-copë e u shua. “Kam ardhur shumë herët,” tha ai atëherë; “koha ime nuk ka ardhur ende. Kjo ngjarje e tmerrshme është ende në udhë, ende endet; nuk ka mbërritur ende në veshët e njerëzve. Rrufetë dhe bubullimat kërkojnë kohë; drita e yjeve kërkon kohë; veprat, edhe kur janë bërë, kërkojnë kohë të shihen e të dëgjohen. Kjo vepër është ende më e largët për ta se yjet më të largët-dhe megjithatë janë ata që e kanë bërë.”

Rrëfehet më tej se po atë ditë i çmenduri hyri me forcë në disa kisha dhe atje këndoi requiem aeternam deo. I nxjerrë jashtë dhe i marrë në pyetje, thuhet se gjithmonë ka dhënë vetëm një përgjigje: “Çfarë janë këto kisha tani, veç varreve dhe varrezave të Zotit?”

(Friedrich Nietzsche, (Shkenca Gëzmore) (1882, 1887), faqe 125.)

Ky fragment, ndër më të njohurit e “Shkencës Gëzmore”, nuk është thjesht një shpallje e famshme e Nietzsche-s se “Zoti ka vdekur”; është një alegori tronditëse për krizën shpirtërore dhe kulturore të Perëndimit modern. Shpallja nuk ka të bëjë me ekzistencën ontologjike të Zotit, por me rënien e autoritetit të tij si bosht i rendit moral, metafizik dhe kuptimor.

I çmenduri që endet me një fener të ndezur në mes të ditës është profeti i ardhur para kohe, ai që sheh atë që të tjerët nuk arrijnë të kuptojnë ende. Ai kërkon Zotin në një botë ku Zoti nuk është më i nevojshëm, sepse njerëzit, racionalizmi, shkenca dhe moderniteti e kanë bërë këtë figurë të tepërt. Skena e turmës që qesh – njerëz që nuk besojnë më, por që nuk e kuptojnë peshën e mosbesimit të tyre, është tragjia e vërtetë. Ata e kanë “vrarë” Zotin pa e kuptuar se çfarë kanë bërë.

Në shpalljen “Ne e kemi vrarë atë, ju dhe unë”, Nietzsche hedh dritë mbi atë që filozofia e tij do ta quante më vonë “nihilizëm”: kollapsin e vlerave, humbjen e orientimit, shuarjen e horizontit të kuptimit. Pyetjet e tij retorike janë një seri dridhjeje kozmike: ç’ndodh me njeriun kur i mungon qendra? A ka më lart e poshtë? A ka më drejtim? A ka më dritë? Imazhi i tokës së shkëputur nga dielli është një metaforë e humbjes së vlerave që dikur e mbanin botën në orbitë.

Momenti më i errët është ai kur i çmenduri pyet: “Si do të pastrohemi ne, vrasësit e vrasësve?” Kjo nuk është një akuzë morale, por një thirrje ekzistenciale: nëse shpallim vdekjen e Zotit, ne duhet të marrim përgjegjësinë e krijimit të vlerave të reja. Ky është thelbi i sfidës nietzscheane: njeriu duhet të bëhet krijues, duhet të bëhet vetë perëndi, nëse do të mbijetojë.

Feneri i thyer në fund është një simbol i tragjedisë së të kuptuarit shumë herët. Profecitë kanë nevojë për kohë për t’u dëgjuar; të vërtetat e mëdha udhëtojnë ngadalë. Dhe Nietzsche e dinte se shpallja e tij nuk ishte ende e kuptuar, as nuk është plotësisht sot.

Fundja, teksti është një akt filozofik, një dramë poetike, një epitaf dhe një thirrje për rilindje. Ai nuk e feston vdekjen e Zotit; ai paralajmëron pasojat e saj. Të gjithë ata që hyjnë në këtë tekst, hyjnë në një epokë ku njeriu duhet të krijojë kuptimin që i është shuar.

Në këtë sens, Nietzsche mbetet profeti i epokës së zbrazëtisë, por edhe i nevojës për dritë të re.