Nga kultura te inteligjenca artificiale: pse po zhduken gjuhët?
Nga OraNews Përditësimi i fundit 18 Maj 2026, 17:14
Kur flasim për rrezikun e zhdukjes, mendja na shkon automatikisht te qeniet e gjalla – bimët ose kafshët. Po sikur t’ju thoshim se pothuajse gjysma e gjuhëve të botës klasifikohen si në rrezik zhdukjeje?, shkruan focus.it.
Që nga viti 1950 janë zhdukur tashmë 244 gjuhë dhe në dyzet vitet e ardhshme vlerësohet se, nëse nuk bëjmë diçka për të ndalur këtë prirje, humbja gjuhësore do të trefishohet.
Le të përpiqemi të kuptojmë pse është kaq e rëndësishme të shmanget zhdukja e gjuhëve minoritare dhe cili është roli i inteligjencës artificiale.
Pse është e rëndësishme të shpëtohen gjuhët minoritare?
Nga më shumë se 7.000 gjuhë të botës, 44% janë në rrezik zhdukjeje dhe shumë prej tyre fliten nga më pak se 1.000 persona. Por pse është e rëndësishme të shpëtohen nga harresa?
“Nga puna ime kërkimore mbi linguicidin – fshirjen e qëllimshme të një gjuhe – del qartë se të drejtat gjuhësore dhe ato njerëzore shpesh ecin paralelisht”, shpjegon në një artikull të The Guardian Sophia Smith Galer, gazetare dhe autore e librit How to Kill a Language
Gjuhët ndryshojnë, por jo rastësisht: ja 4 rregullat e padukshme, por universale të evolucionit gjuhësor.
Humbja e një gjuhe, pra, nuk është vetëm një çështje kulturore, por shpesh pasqyron një shkëputje më të thellë nga rrënjët.
Historia e Shteteve të Bashkuara është një shembull domethënës: margjinalizimi i popujve indigjenë çoi në zhdukjen e shumë gjuhëve dhe sot disa komunitete që përpiqen të rimarrin identitetin e tyre e bëjnë këtë duke nisur pikërisht nga gjuha.
Në Evropë ekziston Karta Evropiane e Gjuhëve Rajonale ose Minoritare, një instrument që premton mbrojtje, por që shumë vende (mes tyre edhe Italia) e kanë nënshkruar pa e ratifikuar kurrë.
Përveç kësaj, duke studiuar gjuhët në rrezik del se popullsitë indigjene shpesh zotërojnë terma unikë për të përshkruar bimë dhe kafshë autoktone, të zbuluara para se shkenca perëndimore t’i njihte, si edhe fjalë që lidhen me praktika tradicionale që do të zhdukeshin bashkë me vetë gjuhën.
Anglocentrizmi i IA-së
Në një botë ku diversiteti gjuhësor po bëhet gjithnjë e më i rrallë, çfarë roli luajnë inteligjenca artificiale gjenerative dhe modelet e mëdha gjuhësore (LLM)?
Sipas një studimi ende të parecensuar, të publikuar në arXiv, gjuhët me burime të shumta digjitale zënë vazhdimisht vendet kryesore në ekosistemin e IA-së, ndërsa gjuhët minoritare mbeten në fund.
Anglishtja madje është tepër e mbipërfaqësuar, ndërsa pothuajse nuk ekzistojnë sisteme që arrijnë të kuptojnë dhe përpunojnë gjuhë të folura nga miliona njerëz, si Wolaytta në Etiopi ose Kwangali në Namibi.
Situata e anglocentrizmit digjital konfirmohet edhe nga të dhënat e një tjetër studimi të publikuar në arXiv, i cili analizoi të gjitha gjuhët njerëzore të dokumentuara duke i klasifikuar në katër kategori.
Mes tyre është edhe ajo e “Invisible Giants” – gjigantët e padukshëm – ku bëjnë pjesë 27% e gjuhëve të botës, të folura nga miliona njerëz, por krejtësisht të mungueshme në të dhënat e trajnimit të modeleve të IA-së.
Autorët paralajmërojnë: pa një ndryshim kursi, situata tashmë kritike e gjuhëve në rrezik zhdukjeje do të përkeqësohet edhe më shumë nga sistemet e inteligjencës artificiale.
