“I çmenduri” nga “Endacaku” i Kahlil Gibran si patologji kërcënuese e pritshmërisë shoqërore

Nga Albert Vataj Përditësimi i fundit 4 Mars 2026, 11:22

Ishte në kopshtin e një çmendine që takova një të ri me fytyrë të zbehtë, të bukur dhe plot habi.

U ula pranë tij në stol dhe e pyeta:

— «Pse je këtu?»

Ai më vështroi me një shikim të mahnitur dhe tha:

— «Është një pyetje e pakëndshme, por do të të përgjigjem gjithsesi. Babai im donte të më bënte një kopje të përsosur të vetes; po ashtu edhe xhaxhai im. Nëna ime dëshironte që unë të isha imazhi i babait të saj. Motra ime e ngrinte burrin e saj marinar si shembullin e përsosur që duhej të ndiqja edhe unë. Vëllai im mendon se duhet të jem identik me të, një sportist i zoti.

Edhe mësuesit e mi, doktori i filozofisë, mësuesi i muzikës dhe profesori i logjikës, ishin të gjithë të vendosur, secili prej tyre nuk kërkonte tjetër veçse unë të isha pasqyrimi i fytyrës së tij në një pasqyrë.

Prandaj erdha këtu. Më duket më e shëndetshme këtu. Këtu, të paktën, mund të jem vetvetja.»

Pastaj u kthye me vrull nga unë dhe më tha:

— «Më thuaj, edhe ti je në këtë vend për arsye që lidhen me edukimin dhe këshillat e mira?»

Dhe unë u përgjigja:

— «Jo, jam këtu vetëm për vizitë.»

Ai tha:

— «Ah, ti je nga ata që jetojnë në çmendinë, atje matanë murit.»

Ky fragment nga “Endacaku” i Kahlil Gibran është një nga ato parabola të shkurtra që funksionojnë si bisturi, me pak fjalë, hapin thellë në indin e ndërgjegjes.

Në pamje të parë kemi një situatë ironike, një i ri në çmendinë që pretendon se aty është më i shëndetshëm se jashtë. Por Gibran nuk po flet për patologji mendore, ai po flet për patologjinë e pritshmërisë shoqërore.

Çdo figurë autoriteti në jetën e djalit, babai, nëna, xhaxhai, motra, vëllai, mësuesit, nuk kërkon që ai të bëhet vetvetja, por të bëhet reflektim. Jo një qenie me formë të brendshme, por një sipërfaqe pasqyre. Secili dëshiron ta riprodhojë veten në të, ta vazhdojë egon e vet në trupin e një tjetri.

Këtu qëndron thelbi tragjik, dashuria prindërore, kujdesi familjar dhe edukimi institucional, që teorikisht synojnë formimin e individit, në praktikë shpesh kërkojnë uniformizimin e tij. Identiteti trajtohet si projekt imitimi.

Çmendina, në këtë kontekst, nuk është vendi i çrregullimit, është hapësira e çlirimit nga presioni i shumëfishuar i roleve të imponuara. Jashtë murit është një çmendinë më e madhe, një botë ku njerëzit jetojnë sipas pritshmërive të të tjerëve dhe e quajnë këtë normalitet.

Kur i riu thotë: “Këtu mund të jem vetvetja”, ai artikulon një nga paradokset më të forta të ekzistencës moderne, ndonjëherë duhet të dalësh nga struktura e pranueshme për të shpëtuar autenticitetin.

Pyetja që ai i drejton narratorit është goditja finale, “Edhe ti je këtu për arsye edukimi dhe këshillash?”

Dhe përgjigjja e tij ironike, “Ti je nga ata që jetojnë në çmendinë matanë murit”, përmbys perspektivën. Çmenduria nuk matet me vendndodhje, por me shkallën e tjetërsimit nga vetvetja.

Në plan filozofik, teksti prek çështjen e identitetit si akt rezistence. Të jesh vetvetja nuk është gjendje spontane, është akt kundërshtimi ndaj forcave që kërkojnë ta modelojnë qenien sipas matricave të tyre.

Në plan antropologjik, ai demaskon mekanizmin e socializimit si proces që shpesh privilegjon konformizmin mbi autenticitetin.

Në plan etik, ai shtron një pyetje të pakëndshme, a e duam vërtet tjetrin për atë që është, apo për atë që duam të bëjmë prej tij?

Gibran nuk na jep përgjigje, ai na vendos përballë murit. Dhe muri nuk është ai i çmendinës. Është ai midis vetes sonë të vërtetë dhe versioneve që të tjerët kanë projektuar mbi ne.

Ky fragment është i shkurtër, por është një akuzë e heshtur ndaj çdo forme autoriteti që nuk e toleron individualitetin. Dhe mbi të gjitha, është një mbrojtje e guximshme e së drejtës për të qenë unik, edhe nëse për këtë duhet të quhesh i çmendur.