Cili ishte ilaçi më i përdorur dhe më i famshëm në të kaluarën e largët?

Nga OraNews Përditësimi i fundit 4 Maj 2026, 12:46

Ilaçi që për shekuj me radhë u konsiderua si një lloj “panaceje universale” ishte triaca (ose terìaca), një përzierje e misterit, frikës dhe besimit të verbër në fuqinë shëruese të natyrës. Origjina e saj lidhet me figurën enigmatike të Mithridates IV of Pontus, mbretit që jetonte nën hijen e përhershme të helmimit. I rrethuar nga intriga dhe armiq, ai kërkoi nga mjekët e tij një antidot absolut, një formulë që do ta bënte trupin e tij të paprekshëm nga çdo helm. Kështu lindi ajo që më pas do të njihej si “mithridatium”, pararendësja e triacës.

Ky preparat nuk ishte thjesht një ilaç, por një akt besimi në kufijtë e së mundshmes. Formula e hershme përfshinte mbi 50 përbërës, bimë aromatike dhe medicinale si trumza, aniseja, kopra, kanella, rrëshira akacieje, të gjitha të përziera me mjaltë për të zbutur shijen, si dhe elementë më të pazakontë, si një hardhucë pa këmbë. Kjo përzierje synonte të krijonte një mburojë të plotë kundër helmimeve, por edhe kundër sëmundjeve të ndryshme, duke e ngritur triacën në statusin e një ilaçi universal.

Në shekullin I pas Krishtit, frika e helmimit nuk ishte zhdukur nga oborret perandorake. Nero, një tjetër sundimtar i kapluar nga paranoja politike, i besoi mjekut të tij personal, Andromachus the Elder, për ta përmirësuar këtë formulë. Rezultati ishte “terìaca magna”, një version i zgjeruar ku u shtuan përbërës të rinj, përfshirë opiumin dhe mishin e gjarprit. Kjo ndërhyrje e shndërroi preparatin në një përzierje edhe më komplekse, ku elementi simbolik dhe ai praktik ndërthureshin në mënyrë të pazgjidhshme.

Autoriteti që e vulosi përfundimisht famën e triacës ishte Galen. Si një nga figurat më me ndikim në historinë e mjekësisë, ai jo vetëm që e përkrahu këtë ilaç, por edhe e standardizoi dhe e përhapi përdorimin e tij në gjithë botën romake dhe më tej. Për afro 18 shekuj, triaca u përshkrua si kurë për pothuajse çdo gjë: nga helmimet te sëmundjet infektive, nga problemet e tretjes te dobësitë nervore. Ajo u bë një institucion farmaceutik, një simbol i besimit në dijen mjekësore të kohës.

Megjithatë, fama e saj nuk mbeti e paprekur. Gjatë Great Plague of Venice, triaca u vu në provë përballë një katastrofe që sfidoi çdo pretendim shërues. Dështimi për të frenuar murtajën hodhi hijen e parë serioze mbi reputacionin e saj. Por goditja përfundimtare erdhi në shekullin XVIII, kur mjeku londinez William Heberden e ironizoi hapur këtë antidot, duke e reduktuar efektin e tij në diçka të parëndësishme: një stimulim i lehtë i djersitjes. Kjo kritikë, e mbështetur nga një qasje më racionale dhe empirike ndaj mjekësisë, çoi në përjashtimin e triacës nga farmakopetë zyrtare.

Sot, me njohuritë moderne të farmakologjisë, triaca shihet si një shembull tipik i mjekësisë parashkencore. Nga të gjithë përbërësit e saj, vetëm opiumi, falë përmbajtjes së morfinës, kishte një efekt real, qetësonte dhimbjen, ulte ankthin dhe frenonte kollën. Pjesa tjetër e formulës, përfshirë edhe mishin e gjarprit, mbetej pa ndonjë vlerë terapeutike të provuar.

Historia e triacës nuk është thjesht historia e një ilaçi, por e një epoke ku frika, besimi dhe mungesa e metodës shkencore bashkëjetonin në mënyrë të pandashme. Ajo na kujton se fama nuk është gjithmonë dëshmi e efektivitetit, dhe se koha, si gjykatësi më i rreptë, ka fuqinë të zhveshë nga miti edhe ilaçet më të lavdëruara.

Përgatiti: Albert Vataj